Bâtın kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Bâtın kavramının sâlikteki işleyişi, sülûkun dört temel ekseninde kendini gösterir: niyet, fiil, hâl ve mârifet.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, her amelinde kalbini Hak'kın bâtınî veçhesine yöneltir. Bu, eşyanın zâhirî görünümünün ötesindeki hakikati arama niyetidir. Örneğin, Mü'minûn Sûresi'nin zâhirde insanın ana rahmindeki oluşumunu anlatması gibi, bâtında da sâlikin mânevî rahim olan irşâd ve terbiye altında mânen doğuşunu tasvir etmesi, sâlikin ma'rifet tohumunun gönlüne tutunması niyetini ifade eder⁴.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyetin uzuvlara intikaliyle sâlik, bâtınî hakikatlere ulaşmak için fiillerde bulunur. Sâlik, mescide gidip kıbleye döndüğünde, zâhirî duyularından fânî olup bâtınî duyularını toplar ve secdeye kapanır¹. Bu fiil, bâtına yönelişin somut bir tezahürüdür. Ayrıca, vehmedilmiş varlığını ve benliğini bırakıp yokluk işleyiş yerine girmek, Hak'kın zâtını sıfat ve isimleriyle birlikte görme fiilî gayretidir⁵.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli fiiller, sâlikin kalbinde bâtınî hâller bırakır. Sâlikin kalbi, Hak ile genişleyerek bast hâlini yaşar. Bu hâlde şevk, sürûr, ferahlık ve ümit gibi duygular zuhur eder. Kalbin tahavvülü, bâtının açıldığı bir zemin olarak kabul edilir. İnsân-ı kâmilin kalbinden sâlikin kalbine yansıyan bâtınî kelam ve feyz nuru, sâlikin taş gibi olan kalbini şeffaf ve latif hale getirir, nefsinin hamlığını giderip kemâle erdirir³.

Mârifet ekseninde işleyiş: Bu hâllerin neticesinde sâlikin bilgi ve idraki gelişir. Sâlik, şeyin bâtını olan isme, ismin bâtını olan sıfata ve sıfatın bâtını olan Zat'a doğru kalbî ve manevî bir yükselişle idrak gayreti içine girer. Böylece gözüyle gördüğü şeyde dahi Hak'kın isim, sıfat ve Zat'ını kalp ve basiret gözüyle müşâhede eder². Bu, fiilin bâtınının isim, ismin bâtınının sıfat ve sıfatın bâtınının Zat olduğu hakikatini idrak etmektir⁶. Sâlik, bu mârifetle Rububiyyet Hakikati'ni idrak ettiğinde, namaz kılanın Rab'bı olduğunu anlar⁷.