Besmele kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Besmele, "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla" anlamına gelen, tüm amellerin kapısı ve kâinatın açılış kelimesi olarak kabul edilen yüce bir ifadedir. Hadîs-i şerîfte "besmele ile başlanmayan mühim her iş kesiktir" buyrulması, onun önemini vurgular³·⁴. Ancak bu denli önemli bir kavramın dahi, tasavvufî hâllerin bozulmasına yol açan sebeplerle hakikatinden uzaklaşması veya gizlenmesi mümkündür.

Niyetin bozulması besmelenin işlevini yitirmesine neden olabilir. Amellerin niyetlere göre olduğu ilkesi, besmele ile yapılan bir işte niyetin riyâ, sum'a veya ucb gibi "şirk-i hafî" ile kirlenmesi durumunda, o amelin ve dolayısıyla besmelenin bereketinin gizlenmesine yol açar. Niyetin safiyetini kaybetmesi, besmelenin taşıdığı ilâhî sırrın örtülmesine sebep olur.

Şer'î edebin terki de besmelenin hakikatini bozabilir. Bir hâl veya amel, şer'î ölçülere uygun olmadığında istidrâca dönüşebilir. Besmele ile başlanan bir işin, sünnete muhalif bir tatbikatla sürdürülmesi, besmelenin taşıdığı rahmet ve bereketin yerine, nefisten veya cinden gelen bir aldatmacaya dönüşmesine neden olabilir. Bu durumda besmelenin "anahtar" olma vasfı, yanlış kullanım veya sistematiği bilmeme nedeniyle işlevsiz kalır¹.

Gaflet ve ülfet ise besmelenin hakikatinden uzaklaşmanın bir diğer yoludur. Sâlikin, besmelenin sahibinden gafil olup sadece lafzına âşık olması, kavramın gizlenmesine yol açar. "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayeti bu durumu açıklar. Besmelenin sadece bir formül olarak görülmesi ve ardındaki ilâhî hakikatten gafil olunması, onun "kâinatın açılış kelimesi" olma sırrını örter. Bu durum, insân-ı kâmilin besmele anahtarını çevirerek kapıyı açması gibi bir işleyişin, sistematiği bilinmediğinde veya ayarı bozulduğunda karma karışık hâle gelmesine benzer¹. İçsel olan ruhanî hükümlerin zayıflamasıyla nefsanî sıfatların gizlenmesi gibi, besmelenin içsel hakikati de bu tür gafletle örtülebilir².