Besmele kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Besmelenin dış-anlamı, "Bismillâhi'r-Rahmâni'r-Rahîm" kelimesinin sözlük anlamı ve günlük hayattaki kullanımını kapsar. Bu, Tevbe Sûresi hariç tüm sûrelerin başında yer alan ve "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla" anlamına gelen ilâhî bir formüldür¹. Hadîs-i şerîfteki "besmele ile başlanmayan mühim her iş kesiktir" ifadesi, besmelenin zâhirî lüzumunu ve her hayırlı işe onunla başlama geleneğini vurgular. Bu yönüyle besmele, amellerin kapısı olarak görülür.

Besmelenin iç-anlamı ise, tasavvufî derinlikleri ve bâtınî hakikatleri içerir. Bu, besmelenin sadece bir başlangıç cümlesi olmaktan öte, "kâinatın açılış kelimesi" ve "vücudun kendisi" olarak idrâk edilmesidir. Hz. Ali'ye atfedilen "tüm Kur'ân Fâtiha'da, Fâtiha besmelede, besmele 'b' harfinde, 'b' altındaki noktada toplanmıştır" sözü, besmelenin tasavvufî vüsatini ve bâtınî katmanlarını gösterir. Bu iç-anlam, mutlak varlığın hem dış âlemde hem de iç âlemde mevcut olduğu hakikatiyle bağlantılıdır². Sâlikin iç ve dış arasındaki farkı ortadan kaldırması, yani içerde iken dışa ait neye meylediyorsa ondan kopamamış olması, bu bâtınî idrâkin bir göstergesidir³. Dış görünüşü nefse çirkin gelen ancak iç yüzü latif olan ameller olduğu gibi, dışı hoş görünen ancak içi çirkin olan ameller de vardır; bu durum, besmelenin zâhirî ve bâtınî anlamları arasındaki farkı anlamanın önemini vurgular⁴. Besmelenin "b" harfinin sırrı da bu iç-anlamın bir parçasıdır; "ile, vasıtasıyla" anlamındaki bu harf, vücud-ı haricînin ilk harfi olarak vâhidiyyet mertebesine işaret eder.