Ceberût ve Melekût'u birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Tasavvufî vücud mertebeleri arasında Ceberût ve Melekût, lâhût ile nâsût arasında köprü vazifesi gören önemli katmanlardır. Ceberût, 'azamet, kudret, cebri kuvvet' anlamına gelir ve tasavvufta akl-ı evvel ve rûh-ı a'zam mertebesidir. Bu mertebe, lâhûttan sonra, melekûttan önce gelir ve soyut akıllar, hakîkat-i muhammediyye ile kalemu'l-azîm'i barındırır. Hatta Hakîkat-i Muhammediyye'nin zuhur sahası olan sıfat mertebesine de ceberût denir²·³. Melekût ise 'mülk-i a'lâ, melâike âlemi, ruhânî mertebe' demektir ve ruhânî varlıkların mahallidir. Bu mertebe, ceberût ile misâl âlemi arasında yer alır ve melâike, ruhanîler gibi mücerred varlıkları içerir.

Ceberût ve Melekût'u birlikte düşünmek, Fusûsu'l-Hikem'deki İsmail Fassı üzerinden derinlemesine anlaşılır. İsmail Fassı, hikmet-i aliyye, saîd olmanın sırrı, Rabb-ı hâs ve mârifet-i Rabbâniyye gibi konuları ele alır (İsmail Fassı). Bu Fass'ta, ârifin gamdan ve son halleri düşünmekten fâriğ olduğu, Hakk'ın vücudundan gayrı bir mevcud görmediği belirtilir¹. Bu durum, çoklukta birliği görme makamı olan "cem'" hâlini ifade eder. Ceberût, Allah'ın sıfatlarının ve küllî akılların tecellî ettiği mertebe iken, Melekût bu sıfatların daha alt bir tezahürü olan ruhânî varlıkların âlemidir. Bu iki âlemin birbiriyle olan ilişkisi, Hakk'ın tüm varlıkta zuhurunun ve özellikle insandaki varoluşunun idrâkiyle ilgilidir⁴. İsmail Fassı'nın vurguladığı teslim ve rıza ekseni, bu mertebeler arasındaki geçişleri ve onların bir bütünün parçaları olduğunu idrâk etmeyi sağlar. Bu, aynı zamanda "fark" makamından sonra "cem'u'l-fark" makamına ulaşma sürecinin bir parçasıdır; yani ayrılıkları görerek birliğe ulaşma ve tekrar çoklukta birliği müşâhede etme hâlidir (Fark).