Cebriyenin kader anlayışı nedir?
Cebriye mezhebinin kader anlayışı, insanın irade hürriyetine ve fiili yapma gücüne sahip olmadığını, aksine Allah tarafından önceden belirlenmiş işleri yapmak zorunda olduğunu savunur. Bu anlayışa göre insan, rüzgarın önünde sürüklenen bir yaprak gibidir ve ezelde kendisi için yazılan hükmü gerçekleştirmeye mecburdur. Cebriye, kulun fiilini kendisinin halk ettiğini iddia eden Mutezile'nin tam zıddı bir görüş benimser ve ehl-i sünnet bilginlerince eleştirilmiştir, zira bu anlayış bazı konuların açıklanmasını imkansız kılar ve ikilik (cebreden ve cebredilen) gerektirir.
Detaylı cevap
Cebriye mezhebi, kader konusunda insanın özgür iradesini tamamen reddeden bir yaklaşıma sahiptir¹·². Onlara göre, Allah ezelde her şeyi takdir etmiş ve insan bu takdire göre hareket etmek zorundadır; yani insan, fiillerini yapmaya mecburdur³·⁴. Bu durum, insanı bir robot gibi, önceden belirlenmiş işleri yapan bir varlık haline getirir¹·². Cebriye anlayışı, insanı rüzgarın önünde oraya buraya sürüklenen bir yaprağa benzetir¹·². Bu görüş, kulun fiilini kendisinin yarattığını savunan Mutezile mezhebinin tam karşıtıdır³·⁴·⁵. Ehl-i sünnet bilginleri, Cebriye'nin bu anlayışını eleştirmişlerdir, çünkü bu görüşün benimsenmesi durumunda bazı konuların açıklanması mümkün değildir¹·². Ayrıca, Cebriye'nin kader anlayışı ikilik (cebreden ve cebredilen) gerektirir ve Cenab-ı Hakk'ın kendi kendine olan özelliğini belirtmez⁶. Kader ve kaza meselesi, insanlık tarihi boyunca tartışılan ve farklı mezheplerin kendi idrak seviyelerine göre yorumladığı karmaşık bir konudur⁷·⁸·⁹·¹⁰. Bu farklılıklar, her grubun kendi anlayışını yegane doğru kabul etmesinden kaynaklanır⁸·⁹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1A'yân-ı Sâbite · s.105“Kader inancı konusunda ehl-i sünnet anlayışına uymayan Cebriye ve Mutezile mesheplerine ait iki görüş daha vardır, bunlardan Cebriyeye göre insanda irade hürriy”Oku
- 2Kamer Sûresi · s.165“Kader inancı konusunda ehl-i sünnet anlayışına uymayan Cebriye ve Mutezile mesheplerine ait iki görüş daha vardır, bunlardan Cebriyeye göre insanda irade hürriy”Oku
- 3A'yân-ı Sâbite · s.9“Bunun dışında “ mutezile ” diye bir gurup vardır, kazâ kader hakkında onların anlayışları şöyledir; Allah insan hakkında ezelde bir şey yazmamıştır, kul fiilini”Oku
- 4TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) · s.146“Bunun dışında “ mutezile ” diye bir grup vardır, kazâ ve kader hakkında onların anlayışları şöyledir; Allah insan hakkında ezelde bir şey yazmamıştır, kul fiili”Oku
- 5Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) · s.251“Bunun dışında birçok bidad meshebleri diyorlar onlar az önce de sayıldığı gibi bir çok meshebler vardır. mesela cebriyeler var, Mutezile var, mesela Mutezilenin”Oku
- 6TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye · s.130“Burada cebriye ile hiç ilgisi yoktur cebriye aşağıdan yukarıya doğru baktığın zaman olur, cebriye ikilik ister, cebriyenin ilk şartı ikiliktir. Cebreden ve cebr”Oku
- 7Kaza ve Kader
- 8Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) · s.148“Bir ehl-i sünnetin kader anlayışı vardır, Mutezile’nin kader anlayışı var, cebriyecilerin kader anlayışı vardır. ... Kaderiyecilerin kader anlayışı var, tasvvuf”Oku
- 9Sohbet Arası Sohbetler CD 16 · s.150“Bir ehl-i sünnetin kader anlayışı vardır, Mutezile’nin kader anlayışı vardır, cebriyecilerin kader anlayışı vardır. ... Kaderiyecilerin kader anlayışı var, tasv”Oku
- 10Reşahât — Aynü'l-Hayât · s.179“Mezhepler içinde meşhur olanlarından Mutezile mezhebi, onun da kendine ait bir kader anlayışı vardır. Yine yaygın olanlardan Cebriyye diye bir mezhepten bahsedi”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.