Cem kavramı neye işaret eder?

Cem, tasavvufî sülûkun temel kavramlarından biridir ve "fark-cem-cem'-i fark" silsilesi içinde yer alır. İlk olarak sâlik, her şeyin ayrı ayrı taayyünler olarak algılandığı fark makamındadır; bu, kesret âleminde kalmak demektir (K1-136, Kaynak 4). Cem mertebesine ulaşıldığında ise sâlik, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğu idrâk edilir. Bu makam, fiillerin, isimlerin, sıfatların ve zâtın birleştiği, yani tevhid edildiği bir hâldir (Kaynak 11). Sâlik, bu mertebede eşyanın saydamlaştığını, her şeyin ardındaki Hakk'ın tecellîsinin parladığını müşâhede eder ve bütün fiillerin Hakk'tan olduğunu idrâk eder ("Lâ fâile illâllâh"). Cem makamı, fenâ fillâh'a yakın bir hâl olup, sâlikin kendi sıfatlarının zeval bulduğu bir geçiş noktasıdır. Bu mertebeye ulaşmadan kesret âleminde kalındığı için, varlıklar mutlak kendine ait sanılır ve Hakk'ın zuhuru olarak bilinemez (Kaynak 4). Cem makamına ulaşan kişi, âlemde Hakk'tan başka hiçbir şey müşahede edemez (Kaynak 1, Kaynak 2). Cem'in en üst mertebesi olan cem'ü'l-cem, "toplamların toplamı" olarak ifade edilir ve varlıkta ef'âl, esmâ, sıfat ve zât âlemlerinin cem edildiği bir hâldir (Kaynak 1, Kaynak 2, Kaynak 3). Bu makamda, Hakk her mertebeden gerektiği gibi zuhur eder ve sâlik, Hakk'ın tüm mertebelerini ihata eden bilinmez bir sır deryası hâline gelir (Kaynak 1, Kaynak 2). Cem ile beraber farkı ifade eden "cem ile beraber fark" makamı ise, sülûkun kemâl noktasıdır; burada sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür ve "Hak hem birdir hem çoktur" idrâkine ulaşır (K1-136, Kaynak 12). Bu, bekâ billâh ehlinin makamıdır.