Cem niçin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Cem, tasavvuf sülûkunun önemli bir aşaması olup, sâlikin çokluktan (kesret) birliğe (vahdet) yönelmesini ifade eder. Bu mertebede sâlik, bütün ilâhî isimlerin ve sıfatların tecellîlerini tek bir merkezde toplar. Fusûsu'l-Hikem'de yer alan Hûdiyye Fassı, bu cem makamının anlaşılması için bir zemin sunar. Şeyh-i Ekber İbn Arabî, Yûsuf Fassı'nda zikrettiği "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarının ardından, Hûdiyye Fassı'nda "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i (Rablık birliği) açıklar¹. Hûd (a.s.)'ın hikmeti de bu Rablık birliğine dayanır¹.

Cem makamı, sâlikin kesretin ardındaki vahdeti görmeye başladığı, her şeyin aslında Hak'ın tecellîsi olduğunu idrâk ettiği bir hâldir. Bu durum, "ahadiyyet-i rubûbiyyet" ile doğrudan ilişkilidir; çünkü Rablık birliği, hem Zât'ın birliğini hem de ilâhî isimlerin birliğini kapsayan, tüm varoluşun tek bir kaynaktan neşet ettiğini gösteren bir hakikattir. Bu idrâk sayesinde sâlik, "Lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) hakikatini müşâhede eder ve eşyânın saydamlaştığını, ardındaki Hak tecellîsinin parladığını görür. Bu, aynı zamanda sâlikin kendi nefsini hesaba çekerek (küçük haşr) marifet nuruyla cehalet kaynaklı itirazların ortadan kalktığı bir mertebedir². Böylece cem, Hûdiyye Fassı'ndaki Rablık birliği anlayışı ile sâlikin kesretten vahdete geçişini ve Hak'ın tüm tecellîlerini bir merkezde toplamasını açıklayan temel bir makam olarak öne çıkar.