Devran hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Devran hâlinin başlaması, tasavvufî bir hâlin zuhûru gibi, çoğu zaman ânî bir vâridât şeklinde gerçekleşir. Bu, sûfînin kalbinde vecd hâlini doğuran, Allah'ı hatırlatacak herhangi bir sesle duygulanıp coşması sonucu gayri ihtiyârî olarak yerinden fırlayıp dönmeye başlamasıyla ortaya çıkabilir². Bu ilk parıltı, bir bârika gibi, hâlin şimşekvari bir başlangıcıdır. Devran, tek başına bir sûfînin dönmesiyle olabileceği gibi, derviş cemaatinin topluca ayağa kalkıp dönmesiyle de gerçekleşebilir².

Devran hâlinin yerleşmesi ve tahakkuku için sâlikin belirli şartları yerine getirmesi gerekir. Devran halkasında olanlar, İsm-i A'zam'ın nisbetinde, bağlılığında ve eşitliğini devran suretiyle ima etmek için teveccühe (yönelmeye) başlarlar¹. Sâlikin, suret-i devrandan ruh devranına yükselmek (urûc) için devranda kemâliyle huzur, tecrid (tam temizlenme) ve istiğrak (gark olma) hâliyle devran etmesi lâzımdır¹. Bu sayede, toprak, su, ateş ve havadan meydana gelmiş olan unsûrî beden, Nur-u Esmâ, ef'âl ve sıfattan hissedar olarak tahkik makamına ulaşır¹. Halvetî devranlarında dervişler, sağ elleri yukarıya, sol elleri aşağıya bakar şekilde el ele tutuşur ve sol tarafa doğru yarı adımlar atarak "Hu" ismini zikrederler. Her adımda baş sağdan sola döndürülerek "Hu" denir. Zâkirler ilahi okurken, şeyh "Haaay" diye seslenerek "Hay" isminin zikredilmesini başlatır³. El ele tutuşmadan yapılan devran, Makam-ı Vahidiyet sıfatının suretiyken, el ele halka şeklinde tutunarak dönmek Vahdet-i Zatiye'nin Ahadiyet ile bağlantısına işarettir⁴·⁵. Devranın yürütülmesi ve idaresi bütünüyle şeyhe aittir⁶.