Devran kaç kademede ele alınır?

Devran, tasavvufî anlayışta üç temel katmanda işler. Birinci katman, vücudî devrandır ki bu, varlığın Hak'tan zuhur edip tekrar Hak'a dönmesini ifade eder. Bu süreç, vücud-ı mutlakın esmâî tecellîlerle aşağıya doğru tenezzül etmesi (kavs-i nüzûl) ve ardından mârifet-i Hak ile yukarıya doğru urûc etmesi (kavs-i urûc) şeklinde gerçekleşir. Bu kademe, aynı zamanda devr-i a'lâ ve devr-i edna olarak da adlandırılır. Kâinatın bir noktadan çıkıp çevresinde dolaşarak Hak'a dönmesi, bu vücudî devranın bir halkasıdır.

İkinci katman, sülûkî devrandır. Bu, sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp nefs-i sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel dönüşümünü ifade eder. Nefs mertebeleri olan Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye ve Sâfiye/Kâmile'nin aşılmasıyla sâlik, ruhsal bir yükseliş yaşar. Bu sülûkî devran, İdrîsiyye Fassı'ndaki 'tathîr → mevt-i irâdî → ruhâniyet' silsilesinde yaşanır.

Üçüncü katman, zikrî devrandır. Bu, özellikle bazı tarîkatlerde, halka olup dönerek yapılan zikirdir. Halvetî ve Mevlevî tarikatlarında benimsenen bu ayinler, dervişlerin çember biçiminde tertip alarak kıyam hâlinde adım atıp çemberi döndürmeleriyle icra edilir². Bu zikrin bâtınî anlamı, dönen sâlikin kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçmesi ve dönüş hareketinin 'lâ ilâhe illâllâh' kelimesinin somut bir tezâhürü olmasıdır; 'lâ' ile dış âlemden geçilir, 'illâllâh' ile merkeze (Hak'a) çevrilir. Devran halkasında olanlar, İsm-i A'zam'ın nispetinde, bağlılığında ve eşitliğinde bir ima gösterirler³·⁴·⁵. Sâlikler, ruh devranına yükselmek için devranda kemâliyle huzur, tecrid, tam temizlenme ve istiğrak hâliyle devran etmelidirler³·⁴·⁵. Bu devran, vücud-u unsurînin Nur-u Esmâ, ef'âl ve sıfattan hissedar olarak tahkik makamına ulaşmasına vesile olur³·⁴·⁵. Halvetiye devranında el ele tutmadan zikir yapılması Makam-ı Vahidiyet sıfatının suretidir, el ele tutularak dönülmesi ise Vahidiyetin Ahadiyetle ve Vahdet-i Zatiye'nin bağlantısına işarettir⁶·⁷.