Devran kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?

Devran, tasavvufta üç katmanda ele alınır. Birinci katman, vücudî devrandır; bu, vücud-ı mutlakın esmâî tecellîlerle aşağıya doğru tenezzül etmesi (kavs-i nüzûl) ve ardından mârifet-i Hak ile yukarıya doğru urûc etmesi (kavs-i urûc) sürecidir. Bu, aynı zamanda devr-i a'lâ ve devr-i edna olarak da bilinir; varlık bir noktadan çıkar, kâinat çevresinde dolaşır ve Hak'a döner, kâinat bu dönüşün halkasıdır. İkinci katman, sülûkî devrandır; sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel dönüşüdür. Bu, İdrîsiyye Fassı'nın 'tathîr → mevt-i irâdî → ruhâniyet' silsilesinde yaşanan bir devran-ı sülûktur. Üçüncü katman ise zikrî devrandır; tarikatlerde halka olup dönerek yapılan zikirdir. Bu zikrin bâtını, dönen sâlikin kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçmesi ve dönüş hareketinin 'lâ ilâhe illâllâh' kelimesinin somut bir tezâhürü olmasıdır. 'Lâ' ile dış âlemden geçilir, 'illâllâh' ile merkeze (Hak'a) çevrilir. Halvetî ve Mevlevî tarikatlarında benimsenen bu devran âyinleri, dervişlerin zikir halkası oluşturarak kıyam halinde dönmeleriyle gerçekleşir¹. Devran halkasında olanlar, İsm-i A'zam'ın nispetinde, bağlılığında ve eşitliğinde teveccüh'e (yönelme) başlarlar²·³. Sâliklerin bu devranda huzur, tecrid (tam temizlenme) ve istiğrak (gark olma) hâliyle dönmeleri gerekir ki, toprak bedenleri Nur-u Esma, ef'al ve sıfattan hissedar olarak tahkik makamına ulaşsın²·³. Mevlevî devranında "Kün" emriyle başlayan tecelliden sonra ef'al, sıfat ve zat mertebelerine işaretle üç defa cem ve fark ile devran yapılır⁴·⁵. Halvetî devranında ise el ele tutmadan zikre başlanır ve kalbe kelime-i Tevhid veya çekilen esma vurularak Nur'un meydana gelmesi hedeflenir; bu, Makam-ı Vahidiyet sıfatının suretidir⁶·⁷. Daha sonra el ele tutularak dönülmesi, Vahidiyetin Ahadiyetle ve Vahdet-i Zat'iyenin bağlantısına işarettir⁶·⁷.