Fakr hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Fakr hâlinin başlaması, sâlikin kendi acziyetini ve hiçliğini idrâk etmesiyle başlar. Bu, fakr hâlinin öncesindeki bir başlangıç hâlidir ve kişinin kesâfetini ortadan kaldırarak nûrun ortaya çıkmasına vesile olur³. Kişi, zekât ibâdetiyle başlayan bir anlayışla, yalnızca mallarının değil, tüm varlığının ve mevcûdâtın hakîkî mâlikinin Hakk olduğunu idrâk etmeye başlar. Bu idrâk, vehm ve hayâl ettiği nefsânî ve beşerî varlığını terk etmeye yönlendirir ve tam bir "fakr" hâli üzere fenâ-fillâh mertebesine ulaşmanın ilk adımıdır¹. Bu başlangıç, kalpte bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf şeklinde zuhûr eden bir vâridât gibi de olabilir.

Fakr hâlinin yerleşmesi (rusûh) ise, sâlikin bu başlangıç idrâkini sürekli kılarak bir makama dönüştürmesiyle olur. Bu süreçte sâlik, kalben bütün dış bağları koparıp Hak Teâlâ ile müstakil kalabilmeyi hedefler; O'ndan başka her şeyden müstağni hâle gelir⁴. Abdullah Hafif'in buyurduğu gibi, fakr, yokluk ve sıfatlardan çıkıştır; fakir hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmez ve beşerî sıfatların hükmü altından çıkar⁵. Bu, vücud iddiâsından fakîr olma hâlidir; "ben varım" demeyi terk etmektir. Fakr ateşiyle yanmak, kendindeki varlığın Hakk'ın varlığı olduğu idrâkini sürekli kılmaya çalışmaktır⁶. Bu hâl, Hakk'ın gayrından yüz çevirip bilcümle umûrunda Hakk'a arz-ı ihtiyâc etmekle kemâle erer. Fakr tamamlandığında, sâlik fenâ pîrâyesiyle Muhammed (s.a.v.) gibi gölgesiz olur; yani baştan başa nûr olan bir zâtın, nûr gibi, gölgesi olmaz⁷·⁸. Bu, fakr-ı hakikidir ve mürşid olan insân-ı kâmillerin hâlidir⁹.