Fark hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Fark hâli, tasavvufî seyr ü sülûkun "fark ba'del cem" dairesi olarak tanımlanır¹. Bu, sâlikin Cem hâlini (birlik idrâkini) yaşadıktan sonra tekrar çokluk âlemine dönerek, her bir varlıkta Hakk'ın tecellîsini görmesi ve birliği çokluk içinde müşâhede etmesidir². Henüz fark âleminin tefrik farkıyetinde kalan ve tevhid idrâkına gelemeyen kişi, bu hâli tam olarak yaşayamaz⁵.

Fark hâlinin başlaması, sâlikin nefs mertebelerinde ilerlemesiyle ilişkilidir. Özellikle Nefs-i Mutmainne mertebesinden sonra mîrâc, fenâ fillâh ve müşâhede gibi hâller zuhûr eder. Nefs-i Emmâre'de şehvet, gazab, kibir gibi nefsânî dürtüler hâkimken, bu mertebede bâtınî hâller mahcûbdur. Sâlik, nefs-i emmâresinin "emr etme" sevdasından arınarak⁶·⁷·⁸, Nefs-i Levvâme'de kendini levmeder ve tevbe, mücâhede gibi hâllerle ilerler. Fenâ hâli, Kahhâr isminin idrak edilmesiyle başlar; kişi varlığının kendine ait olmadığını fark ettiğinde benlik iddiasından vazgeçer ve ilâhî iradeye teslim olur⁹.

Fark hâlinin yerleşmesi (rusûh), üç temel mertebenin birleşimiyle gerçekleşir:

1. Hak'tan ilâhî tasarruf (vehbî yön): Her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Hakk'tır. Hidâyet, fenâ, mârifet, keşf gibi hâller vehbî olarak iner. Sâlikin kendi gayretini fâil görmemesi, her tahakkuku Hakk'tan bilmesi esastır.
2. Sâlikin amelî gayreti (kesbî yön): Kulun tevbe-i nasûh, tertîb-i sülûk, vird-i devâm, riyâzat, mücâhede, hizmet ve sohbet gibi gayretleri, hâlin yerleşmesinin kesbî yüzüdür. "İnsan ancak çalıştığını bulur" (Necm 53/39) âyeti bu yönü destekler.
3. Mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet (vesîle yön): Mürşidin nazarı veya tasarrufu, hâlin zuhûruna vesîle olabilir. Hâlin yerleşmesi için ehl-i sohbete devâm etmek önemlidir. Mürşid, sâlikin hâllerini terbiye eder ve onu doğru yola yönlendirir.

Fark hâlinin kemâle ermiş ve yerleşmiş şekli, Hz. Ali'nin ifadesiyle "Cem ile farkın beraberliği"dir ki bu, tevhîdin ta kendisidir⁴. Bu makâma ulaşan kâmil insan için bu iniş, bir terakkî ve yükseliştir².