Fark kavramının zuhûr ettiği mahaller nelerdir?

Tasavvufî bir kavramın zuhûr ettiği mahaller, o kavramın hangi mertebede, hangi makamda ve hangi hâlde belirdiğini gösterir. Fark kavramı, birliğin ardından çoklukta ayrımı görme makamı olarak tanımlanır³. Bu idrak, Hakk'ın kendi varlığında mevcut sıfat, isim ve fiillerini zuhura çıkarma muradıyla nefes-i Rahmaniyye'sini sonsuz fezaya nefhetmesiyle başlar ve genel kader seyrinde bütün zuhurlar bulundukları mahallerde faaliyete geçer¹.

Farkın zuhûr mahalli, Hazerât-ı Hamse içinde nâsût mertebesidir. Nâsût, cisim, hareket ve fiilin zuhûr ettiği mertebedir. Bu mertebede, Hakk'ın zâtının zuhur ettiği mahaller, irfan ehli kâmiller tarafından idrak edilebilir². Sâlikin sülûk merhalesinde ise fark, nihâyet makamında zuhûr eder. Nihâyet makamı, fenâ, bekâ ve hatm gibi hâllerin yaşandığı, sülûkun son merhalesidir.

Letâif-i hamse içinde fark, kalpte tecellî eder. Kalp, Hadîs-i Kudsî'de "Beni yere göğe sığdıramadım, mü'min kulumun kalbine sığdırdım" buyrulduğu üzere, tecellî-i ilâhînin ilk kapısıdır. Burada huşû, sekîne, muhabbet gibi hâller zuhûr eder. Kalp, nefsin tezkiyesinden sonra mücellâ olur ve esmâ tecellîlerini ayine misâli yansıtır. Her ne kadar bâtında Hakk'ın bir zuhuru olsa da, kişi bunun farkında olmadığında ve kendini ben olarak kuvvetle zannettiğinde, fiilinin sorumlusu kendisidir⁴. Bu durum, farkın idrak edilmemesinden kaynaklanan bir cehalet hâlidir ve kişiyi putperestliğe sürükleyebilir, zira tek yerde Hakk'ı müşahede edip diğerlerini inkâr etmesine yol açar⁵.