Fâtır 32 ayetinin merkezî tasavvufî kavramı nedir?

Fâtır Sûresi'nin 32. ayeti, "Sonra kullarımızdan seçtiğimiz kimselere Kur'ân'ı miras verdik. Onlardan kimi nefsine zulmedendir; kimi orta yoldadır; kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir" buyurarak¹·², insanın yeryüzündeki halîfelik vazifesinin farklı mertebelerini ortaya koyar. Bu ayet, insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfını ifade eden halîfelik kavramıyla doğrudan ilişkilidir. Halîfe, lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelir ve tasavvufta insanın Esmâ-i İlâhiyye'nin câmî bir mahalde izhârı olarak Âdem'de tecellî etmesini ifade eder.

Ayette zikredilen üç sınıf, halîfelik makamının idrâk ve icra edilişindeki farklılıkları gösterir. "Nefsine zulmedenler", emanetin ağırlığını idrâk edemeyen veya gereğini yerine getirmeyenlerdir. "Orta yolda olanlar", emaneti kısmen taşıyan, iyilik ve kötülük arasında denge kurmaya çalışanlardır. "Hayırlarda öne geçenler" ise, emaneti tam anlamıyla yüklenmiş, Hak'ın hilâfetini kendi nefislerinde tahakkuk ettirmiş, Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmiş kimselerdir¹·²·³. Bu son sınıf, halîfenin kendi başına müstakil bir vücud sahibi olmayıp, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahal olduğunu idrâk edenlerdir. Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesiyle kemâle erer. Bu üç sınıfın hepsi cennettedir, zira bu mertebeler halîfelik emanetini taşımanın farklı tezahürleridir¹.