Fenâ fillâh kavramı neye işaret eder?

Fenâ fillâh, tasavvufî yolculukta sâlikin kemâle erdiği bir makâmdır, ancak yolculuğun sonu değildir; zira fenâdan sonra bekâ billâh gelir. Fenâ kavramı lugatte "yok olmak, son bulmak" anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfât-ı zâtiyyesi karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiâsından soyunmasıdır. Bu, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkîk etmesi ve varlığın Hak'a âid olduğunu ayân etmesidir.

Fenâ fillâh, üç temel fenâ kademesinin zirvesidir: 1. Fenâ-yı ef'âl: Sâlik, bütün fiillerin Hak'tan zuhûr ettiğini idrâk eder ve "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) hâlini yaşar. Enfâl Sûresi'nin 17. âyetindeki "velâkinnallâhe katelehum" (siz öldürmediniz, Allah öldürdü) bu kademenin tahkîk yeridir. 2. Fenâ-yı sıfât: Sâlik, kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irâde) Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder ve "lâ mevsûfe illâllâh" hâlini yaşar. 3. Fenâ-yı zât: Sâlik, kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir. Bu, fenâ fillâh'ın tam karşılığıdır.

Bu makâmda sâlik, mâsivâ-yı Hakk'ın kulluklarından âzâd olur¹. Fenâ fillâh, "Allah de, gerisini bırak" buyuran En'âm Sûresi'nin 91. âyet-i kerîmesinin bir parçası olan Kulillâhi sümme zerhüm ifadesiyle tevhidin özünü ve bu makâmın sırrını işaret eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm). Fenâ fillâh mertebesi, sâlikin varlıktan yokluk tarafına gelmesi ve bu yokluğun onu Burak gibi bekâ billâh mertebesine çekmesiyle açıklanır³. Bu hâl, kişinin kendi varlığının ortadan kalkıp zât âlemine ulaşması ve Hakk'ta fânî olmasıdır². Her mertebenin fenâ fillâh'ı kendi sınırları içinde düşünülmeli ve yaşanılmalıdır⁴.