Fenâ fillâh kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

Fenâ fillâh, tasavvufta sâlikin sülûkunun kemâle erdiği makâmdır. İrfânî tanım, bu makâmı sâlikin kendi iradesini ve nefsini Allah'a teslim etmesi, böylece fiillerin gerçek fâili olarak yalnızca Allah'ı görmeye başlamasıyla açıklar¹. Bu, "lâ fâile illâllâh" hakikatini idrâk etme ve kişinin kendi varlığını mutlak bir gerçeklik olarak görmemesi gerektiği, her şeyin ilahi bir akış içinde olduğunu ifade eden bir hâldir¹. Fenâ fillâh, fenânın en üst kademesi olan fenâ-yı zât ile eş anlamlıdır; sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesidir. Bu makâm, En'âm Sûresi'nin 91. âyet-i kerîmesindeki "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ifadesiyle tevhidin özünü ve fenâ fillâh makâmının sırrını işaret eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm).

Akâidî tanım ise, fenâ fillâh'ı daha çok itikadî ve kelâmî bir çerçevede ele alır. Bu bağlamda, fenâ fillâh, Allah'ın varlığı ve birliği karşısında kulun kendi varlığının mutlak yokluğunu kabul etmesi, ancak bu yokluğun bir hiçlik değil, Allah'ın varlığında erime ve O'nunla kâim olma hâli olduğunu belirtir. Akâidî açıdan, bu durum, Allah'ın mutlak kudret ve iradesi karşısında kulun acziyetini ve teslimiyetini vurgular. İrfânî tanım, bu teslimiyetin tecrübî ve yaşantısal mertebesini derinleştirirken, akâidî tanım, bu inancın temel prensiplerini ve itikadî doğruluğunu ortaya koyar. İrfânî perspektifte fenâ fillâh, bekâ billâh ile birlikte düşünülür; "irâdî ölüm" ile beşerî ve nefsânî varlığını Hakk'ta fânî kıldıktan sonra, Hakk tarafından kendisine verilen yeni bir "kimlik" ile yeniden diriltilmek ve Hakk'la bâkî olmaktır². Bu, "Kurb'u Ferâiz" yaşantısı olarak da ifade edilir². İrfânî tanım, bu makâmın farklı peygamberî mertebelerde (Nûhiyyet, Îseviyyet, Muhammediyye) farklı tezahür ettiğini de belirtir³.