Fenâ kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Fenâ kavramı, tasavvufî sülûkun merkezî duraklarından biridir ve zahirî ile bâtınî olmak üzere iki veçhesi bulunur. Zahirî anlamda fenâ, lugatte "yok olmak, son bulmak" demektir. Bu, dış dünyadaki her şeyin geçiciliğini ve nihayetinde yok olacağını ifade eder. Ancak tasavvufta fenânın asıl önemi, bâtınî anlamında yatar. Bâtınî fenâ, sâlikin kendi nefsanî sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiâsından soyunmasıdır. Bu, bir yokluğa düşme değil, kendi yokluğunu tahkîk ederek varlığın yalnızca Hak'a ait olduğunu ayân etme hâlidir.

Bu içsel idrâk, fenâ fillâh makâmında kemâle erer. Fenâ fillâh, sâlikin kendi zâtının müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesidir. Bu makâmda, kişinin nefsaniyetinden arınmasıyla, nefsin ışığı söner ve bu hâl "gece" olarak nitelendirilir ki bu da fenâ fillâh, yani yokluk hükmüne girmektir¹. En'âm Sûresi'nin 91. ayetindeki "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ifadesi, tevhidin özünü ve fenâ fillâh makâmının bu içsel sırrını işaret eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm). İç ve dışın tek bir hakikatin veçheleri olduğu düşüncesi, kişinin içsel dönüşümünün dışsal algısını da etkilediğini gösterir; zira "iç ve dış tek şey olduğuna göre, kişinin içerde veya dışarda olması diye bir şey söz konusu olamaz"². Bu, mutlak varlığın hem dış âlemde hem de iç âlemde mevcut olduğu hakikatini vurgular³.