Fusûsu'l-Hikem hangi aşamalardan geçer?

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin rüya yoluyla Hz. Peygamber'den aldığını bildirdiği, vahy-i ilhâmî bir tezahür olarak kabul edilen kıymetli bir eserdir. Eserin kendisi bir "aşama"dan geçmekten ziyade, tasavvufî hakikatlerin idrak edilmesinde sâlikin geçmesi gereken aşamaları barındıran bir kaynaktır. Tasavvufî bir hakikatin sâlikte tahakkuk etmesi dört asıl aşamadan oluşur: ilim, hâl, makam ve tahakkuk.

İlim (İlme'l-yakîn) aşamasında sâlik, Fusûsu'l-Hikem gibi eserleri okuyarak veya dinleyerek kavramın tanımını, hududunu ve kaynağını akıl seviyesinde öğrenir. Bu eser, tasavvuf mâverâsının şahikası olarak, "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabirine uygun bir ilim kaynağıdır. Örneğin, eserin Âdemiyye Fassı "Hikmet-i İlâhî"yi, Şîsiyye Fassı "Hikmet-i Nefthiyye"yi, Nuhiyye Fassı "Hikmet-i Subbûhiyye"yi açıklar. Bu bölümler, sâlike peygamberlerin temsil ettiği hikmetleri ve mânevî makamları ilim düzeyinde sunar.

Hâl aşamasında sâlik, öğrendiği kavramın geçici bir tatmasını yaşar. Bu, bir zikir meclisinde veya mürşid huzurunda gerçekleşebilir. Fusûsu'l-Hikem'deki her bir Fass, örneğin İsmail Fassı'ndaki "Hikmet-i Aliyye" veya "mârifet-i Rabbâniyye" gibi kavramlar, sâlikin bu hâlleri tecrübe etmesine zemin hazırlar (İsmail Fassı).

Makam (Ayne'l-yakîn) aşamasında ise hâl sabitlenir ve sâlik o kavramı kalıcı olarak idrak eder. Fusûsu'l-Hikem'in derinlikli anlatımları, sâlikin bu makamlara ulaşmasında fikrî ve mânevî bir kılavuz görevi görür.

Son olarak Tahakkuk (Hakke'l-yakîn) aşamasında sâlik, o kavramın kendisi olur. Fusûsu'l-Hikem'in 27 Fass'ı, Âdem'den başlayarak Şit, Nuh, İdris, İbrahim, İshak, İsmail, Yakup, Yusuf, Hud, Salih, Şuayb, Lut, Üzeyir, İsa, Süleyman, Davud gibi peygamberlerin hikmetlerini sunarak¹, sâlikin bu tahakkuk mertebelerine ulaşmasına yönelik ilahi hakikatleri açığa çıkarır. Eserin yapısı, bu mânevî yükselişin bir numunesini sunar.