Gaflet'in üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında kullanılan üç dil, gaflet kavramının da katmanlı bir şekilde idrâk edilmesini sağlar. Bu mertebeli yaklaşım, sâlikin kavramı farklı derinliklerde kavramasına yardımcı olur.

Lugat Dili: Gafletin lugat anlamı, kelimenin kökenine ve sözlükteki karşılıklarına dayanır. "Farkında olmama, dalgınlık, unutma" gibi anlamlar bu dilin kapsamındadır. Bu, kelimenin herkes tarafından anlaşılan, zâhirî mânâsıdır ve ehl-i lisân ile ehl-i tasavvufun üzerinde anlaştığı en geniş zemindir. Dilin, arifin kalbindeki mârifet güneşlerini örten bir perde olduğu¹ ve ilâhî ihsanların dil ile tarif edilemeyeceği² göz önüne alındığında, lugat dili, mârifetin ancak bir başlangıcıdır.

Akâid Dili: Bu mertebede gaflet, İslâmî ilimlerdeki teknik anlamıyla ele alınır. Kur'ân-ı Kerîm'de A'râf 179'daki "kalpleri vardır anlamazlar, gözleri vardır görmezler... işte onlar gâfillerdir" âyeti ve Yûnus 7'deki "âyetlerimizden gâfil olanlar" ifâdesi, gafletin itikâdî ve şer'î mertebesini ortaya koyar. Bu, Allah'ın âyetlerinden, âhiretten ve hesaptan habersiz olma hâlidir. Mü'minûn 115'teki "sizi boşuna mı halk ettiğimizi sandınız?" sorusuyla karşılananlar zümresi, halk gafletinin bir tezahürüdür. Bu dil, ehl-i sünnet itikâdında kavramın yerini belirler.

Mârifet Dili: Gafletin en derin anlamı mârifet dilinde tezahür eder. Bu, sâlikin Hakk'tan, kendi hakîkatinden ve ânın ilâhî tecellîsinden uzaklaşması, kalbin mâsivâ ile dolması hâlidir. Mârifet, kişinin idrâki ve şuurunun gelişmesiyle Cenâb-ı Hakk'ı bilme ve tanıma derecesidir³. Bu bağlamda gaflet, sülûkun farklı kademelerinde ortaya çıkabilir: namazda kalbin başka yerde olması, zikirde dilin işlerken kalbin uyuklaması (kalp gafleti), veya bir makamda takılıp bir sonrakine geçmemek (mertebede gaflet). Mârifet ehli için gaflet, ulvî makamda bile bir an için "ben görüyorum" diye düşünmek gibi ince bir perdedir. Bu dil, akâidi aşan bâtınî hakîkatleri içerir.