Gavs hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvufta gavs, kâinatın manevî mihveri olan kutbu'l-aktâb için kullanılan bir unvandır ve ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağını temsil eder. Bu makama ulaşmak, sâlikin derin bir manevî arınma ve yükseliş sürecinden geçmesini gerektirir. Risâle-i Gavsiyye'de Cenâb-ı Hakk'ın Gavs-ı A'zam'a hitaben "Yâ Gavs, cisimlerden ve nefsinden çık, sonra kalplerden ve rûhlardan çık, sonra hüküm ve emirden çık, ki bana vâsıl olasın!" buyurması¹, gavs hâline ulaşmanın temel şartının nefs de dahil olmak üzere tüm beşerî bağlardan arınmak olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu arınma süreci, tasavvufî hâlin tahakkuku için nefs mertebelerinin sıra ile aşılmasına bağlıdır.

Nefs-i emmâre, şehvet, gazab, kibir gibi kötü huyların hâkim olduğu en alt mertebedir ve bu mertebede ancak zâhirî ibadetler mümkündür. Gavs hâline ulaşmak için bu mertebenin zulmetinin aşılması zorunludur. Ardından gelen nefs-i levvâme mertebesinde sâlik kendini kınar, tevbe ve mücâhede hâlleri zuhur eder. Risâle-i Gavsiyye'de mücâhededen mahrum olanlara müşahedeye yol olmadığı belirtilmiştir³. Bu da gavs hâline ulaşmada mücâhedenin önemini vurgular. Nefs-i mülhime'den itibaren mârifet, kerâmet ve keşif gibi hâller yaşanmaya başlar.

Gavs makamına erişim, fenâ fillâh ehlinin hâliyle ilişkilidir. Fenâ fillâh hâlindeki velî, kendi kendisinden konuşmaz, konuşan Hak'tır onun aracılığıyla. Bu durum, kişinin nefsinden tamamen arınarak Hakk'ın varlığında yok olmasını ifade eder. "Yâ Gavs, tövbeyi istersen, önce nefsinden günahı çıkarmalısın. Sonra kalbinden hâtırasını çıkarmalısın. İşte o zaman bana vâsıl olursun"⁴ ifadesi, gavs hâline ulaşmanın nefsî arınma ve tövbe ile doğrudan ilişkili olduğunu gösterir. Bu arınma, nefs-i mutmainne, râdıye, mardiyye ve sâfiye/kâmile gibi üst nefs mertebelerinin aşılmasıyla gerçekleşir (K2-T3, Nefs-i Merdiyye, Nefs-i Safiye). Özellikle nefs-i sâfiye, saflaşmış ve arınmış nefs olarak yedinci ve son mertebedir (Nefs-i Safiye). Dolayısıyla gavs hâline ulaşmak, nefs mertebelerinin tamamını aşarak tam bir arınma ve Hakk'a vuslatı gerektiren bir süreçtir.