Gavs kavramı için Muhammediyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Gavs, tasavvuf hiyerarşisinde en üst basamakta yer alan, kâinatın manevî ekseni olan kutbu'l-aktâb için kullanılan bir unvandır. Bu makamın işlevsel vechesi, Hakk'ın kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halkayı oluşturmasıdır. Gavsın bu işlevi, Hakîkat-i Muhammediyye ile doğrudan ilişkilidir. Zira kutb-ı zaman, yani gavs, Hakîkat-i Muhammediyye'yi hamil olup, "lâ-yenkatı' vücüd-i hakiki deryâsından" feyz alır¹. Bu feyzi, âlemdeki diğer varlıklara ve velilere onların istidatlarına göre dağıtır¹.

Hakîkat-i Muhammediyye, tasavvuf metafiziğinin en yüksek kavramı ve İslâm kâinat nizamının merkez taşıdır². Bu mertebe, vahidiyet mertebesi, sıfatlar ve isimler mertebesi olarak da adlandırılır ve bütün belirginleşmelerin başlangıcı olması itibarıyla varlıkta tek ve eşsizdir³. Tasavvufta mutlak olarak kutub dendiği zaman en büyük veli, insân-ı kâmil ve Hakîkat-i Muhammediyye anlaşılır⁴. Dolayısıyla gavs, Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir zuhuru olarak, Hak'tan aldığı ilahî feyzi âleme aktaran bir anahtar işleyiş vazifesi görür. Bu durum, Gavs-ı A'zam Abdulkâdir Geylânî hazretlerinde açıkça tezahür etmiştir ve Mevlânâ Câmi' hazretleri tarafından Nefahâtü'l-Üns'de nakledilmiştir¹. Gavs, bu feyzi tevzi etme özelliği sayesinde, diğer velilerin dahi kendisine hürmet gösterdiği bir makama sahiptir¹.