Hac 32 ayetinin merkezî tasavvufî kavramı nedir?

Hac Sûresi'nin 32. âyeti, "وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُۙ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ"¹ şeklinde ifade edilerek, kıyâmetin geleceğinde şüphe olmadığını belirtir. Bu durum, akâidde dünyânın sonu, ölülerin diriltilmesi ve âhiret hayatının başlangıcı olarak tanımlanan kıyâmet-i kübrâ'nın kesinliğini vurgular. Tasavvufta ise kıyâmet, bu büyük olayın yanı sıra, sâlikin kendi iç dünyasında yaşadığı dönüşümleri de kapsar. Kıyâmet-i sugrâ, her insanın kendi ölümüyle gerçekleşen kıyâmetidir ve "ölen kişinin kıyâmeti gerçekleşmiştir" hadisiyle desteklenir. Daha derin bir katmanda ise kıyâmet-i nefsî bulunur; bu, sâlikin günlük olarak yaşadığı "iç kıyâmet"tir. Bu iç kıyâmet, nefsin ölmesi, benlik iddiâsının çözülmesi ve kalpteki hesabın verilmesi anlamına gelir. "Ölmeden önce ölünüz" hadisi bu nefsî kıyâmetin temelini oluşturur. Câsiye Sûresi'nin 32. âyeti bağlamında, bu içsel kıyâmet, sâlike "Kalbine okunan âyetleri duymadın mı? Hâlâ neden benlik tahtında oturuyorsun? Ne zaman enfüs ve âfaktaki âyetleri görecek ve teslim olacaksın ve ne zaman benlik vehmiden kurtulup tevhide ereceksin?"¹ şeklinde seslenir. Bu çağrı, kişinin benlik vehminden kurtulup tevhide ermesi, yani kendi içsel kıyâmetini yaşaması gerektiğini ifade eder. Bu süreç, Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olma ve "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğe ulaşma yolunda atılan önemli bir adımdır.