Hac'ın İbrâhîmiyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Hac ibadeti, tasavvufî açıdan Hz. İbrâhîm'in mânevî mirasıyla doğrudan ilişkilidir. Hz. İbrâhîm'e verilen "Halîlullâh" makâmı, Allah ile arasındaki dostluğun her gözeneğe nüfûz ettiği özel bir mertebedir. Bu makâm, İbrâhîmiyye Fassı'nda ayrıntılı olarak ele alınır ve Hac ibadetinin ruhânî mertebesine ışık tutar¹. Hac'ın merkezinde yer alan Kâbe, Hz. İbrâhîm ve oğlu İsmâîl tarafından inşa edilmiştir (Bakara 127) ve bu inşâ, tasavvufta iki neslin mânevî birleşmesi olarak yorumlanır. Bu durum, sülûk yolunda mürşid-mürid ilişkisine benzer bir sembolizm taşır.

Hac ibadetindeki fizikî eylemlerin ötesinde, tasavvufî bir içsel yolculuk vurgulanır. Hac'daki ihram, sülûk yolundaki hakikî ihramın zâhirî şeklidir; bu hakikati idrâk etmeyenler, Kâbe'de istedikleri kadar beze sarılsalar da gönül Kâbesine ulaşan hakikî hacı olamazlar². Kâbe, tasavvufta dışsal bir yapı olmanın yanı sıra, sâlikin kalbindeki "iç Kâbe"nin bir yansımasıdır. Hadîs-i kudsîde belirtildiği gibi, "yer ve gök beni içine sığdıramaz, ama mü'min kulumun kalbi sığdırır". Bu, kalbin Allah'ın tecellîgâhı olduğu ve Hac'ın asıl amacının bu içsel Kâbe'ye ulaşmak olduğu anlamına gelir. Safa ve Merve arasındaki sa'y gibi Hac menâsiki, Allah'ın işaretleri (şeâir) olarak kabul edilir ve bu işaretler, sâlikin mânevî yolculuğunda önemli duraklardır³. Hac'dan sonra gelen "Beni bulduktan sonra daha ne istiyorsun" nidası⁴, bu içsel buluşmanın ve mânevî kemâlin bir işareti olarak yorumlanabilir.