Hac'ın önündeki başlıca engel nedir?

Tasavvufta hac, zâhirî Kâbe ziyaretinin ötesinde, kalbin Hak'ka tavafı olan "hac-ı bâtın" olarak iki katmanlı ele alınır. Bu bâtınî haccın önündeki en büyük engel, sâlikin nefsidir. Nefsin kibir sıfatından kaynaklanan nefsanî hayâ gibi haller, imana ve dolayısıyla hakiki hacca engel teşkil eder³. Sâlikin sülûk yolunda giydiği ihram, mâsivâdan tecerrüdü, yani dünya ve nefsine ait her şeyi terk etmeyi temsil eder. Eğer sâlik bu hakiki ihrama giremezse, Kâbe'de ne kadar bezden ihram giyerse giysin, gönül Kâbesine ulaşan hakiki hacı olamaz¹. Nefse ait sıfatların tozu, ruhun hakikat göğünde olan Hakk'ın Zât'ını gözlemlemesine engel olur. Ne zaman ki ruhtan nefsanî hevesler ve cismanî sıfatların tozları gider, o ruh saf ve hâlis olur ve Hakk'ı gözlemlemeye engel kalmaz². Hacı Bektaş-ı Velî'nin de ifade ettiği gibi, "Her ne arar isen kendinde ara Kudüs'te, Mekke'de, Hac'da değildir"⁴. Bu söz, haccın bâtınî boyutuna ve nefsi arındırmanın önemine işaret eder. Dolayısıyla, haccın önündeki başlıca engel, sâlikin kendi nefsini aşamaması, mâsivâdan arınamaması ve kalbini Hak'ka tam olarak yöneltememesidir.