Hadîd 3 ayeti Hâlidiyye Fassı'nda nasıl okunur?

Hadîd Sûresi'nin 3. âyeti, tasavvufî idrâkte Allah'ın varlığının ve tecellîlerinin farklı veçhelerini açıklar. "Hüve'l-evvelü ve'l-âhirü ve'z-zâhirü ve'l-bâtın" ifadesi, vâhidiyyet mertebesinin bir beyânıdır. Vâhidiyyet, Hakk'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesidir ve ahadiyyetten sonra gelir; kesretin zeminini oluşturur. Bu âyet, Allah'ın hem başlangıçsız ve sonsuz (evvel ve âhir), hem de görünen ve görünmeyen (zâhir ve bâtın) tüm varlığı kuşattığını vurgular²·¹.

Tasavvufta bu âyet, Allah'ın kendi kendisini hiçbir duruma ve varlığa nispet edilmeden çok net bir biçimde tanımlaması olarak kabul edilir¹. Bu tanımlama, insânın algılama araçlarına göre O'nun tespit edebildiği ve edemediği her şey olduğunu gösterir¹. Âyetin bu şekilde okunması, sâlikin Hakk'ın ilminde sâbit olan a'yân-ı sâbiteyi (eşyanın ezelî mâhiyetleri) vâhidiyyet mertebesinde idrâk etmesine yardımcı olur. Bu idrâk, sâlikin Hakk'a kavuşma (vuslat) yolculuğunda önemli bir merhaledir (Vuslat). Âyetin işaret ettiği bu küllî varlık idrâki, sâlikin telvîn'den temkîn'e geçişinde, yani hâlin sâbitleşmesinde ve makama dönüşmesinde bir mesned teşkil eder.