Hadîd 3 ayeti tasavvufta nasıl okunur?

Hadîd Sûresi'nin 3. âyeti, tasavvuf ehli için Hakk'ın zâtının ve sıfatlarının tecellîlerini anlamada merkezi bir konuma sahiptir. Bu âyet, "hüvel evvelü vel âhırü vez zâhirü vel bâtınü" (O ilktir, sondur, zahirdir, bâtındır) ifadesiyle, Allah'ın varlığının zaman ve mekân ötesi, mutlak ve kuşatıcı olduğunu beyan eder³·⁴. Tasavvufta bu âyetin okunması, Hakk'ın her şeyde müşahede edilmesi gerektiği hakikatini pekiştirir. "Başını ne yana çevirirsen çevir Allah'ın vechini görürsün" âyetiyle birlikte değerlendirildiğinde, Hakk'ın varlığının her yerde ve her an tecellî ettiği idrâkine ulaşılır².

Bu âyet, tasavvufî kavramların üç dilinden biri olan mârifet dilinde okunur. Lugat ve akâid dillerinin ötesinde, Hakk'ın bu dört isminin (Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın) sâlikin kalbinde zevk ve müşâhede yoluyla tahakkuk etmesi hedeflenir. Sâlik, bu âyet aracılığıyla Hakk'ın hem başlangıçta ve sonda var olan, hem de görünen âlemde (zâhir) ve görünmeyen âlemde (bâtın) tecellî eden mutlak varlığını kavramaya çalışır. Bu idrâk, sâlikin seyr-i sülûkunda⁵ ilerlemesini ve nihayetinde Hakk'a vuslatını⁶ kolaylaştırır. Âyet, Hakk'ın kendi nefsini hiçbir duruma ve varlığa nispet edilmeden çok net bir biçimde tanımlaması olarak kabul edilir, bu da sâlike Hakk'ı kendi tarif ettiği şekliyle tanıma imkânı sunar². Bu derin okuma, tasavvufî hâllerin yerleşmesi ve sâlikin temkîne ulaşması için bir mesned teşkil eder.