Hadîd 4 ayeti Terzibaba çizgisinde nasıl şerh edilir?

Hadîd Sûresi'nin 4. ayeti, "Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir"¹·² ifadesiyle ilahî beraberliği vurgular. Terzibaba çizgisinde bu ayet, Allah'ın her an ve her yerde hazır ve nazır oluşunun bir beyanı olarak şerh edilir. Bu beraberlik, sâlikin tasavvufî yolculuğunda idrak etmesi gereken temel hakikatlerden biridir.

Bu beraberlik, insanın "halîfe" vasfıyla ilişkilendirilir. Halîfe, lugatte "ardından gelen, vekîl" anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfının ismidir. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Bu bağlamda halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Dolayısıyla, Hadîd 4'teki ilahî beraberlik, halîfenin Hak'tan ayrı bir varlık olmadığını, aksine O'nun tecellîlerine mahal olduğunu gösterir.

Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesiyle tahakkuk eder. Bu teslimiyet, sülûkun nihayetinde vuslat makamına ulaşmayı ifade eder (Vuslat). Sâlik, bu süreçte ilim, hâl, makam ve tahakkuk aşamalarından geçerek, ilahî beraberliği ilme'l-yakîn'den hakke'l-yakîn'e taşır. Ayet, Hakk'ın her şeyle beraber olduğunu, hatta "küffar" tabirinin bile Hakk'ı örtenler olarak genelleştirildiği bir anlayışla, her şeyin O'nun masivası olduğunu ve O'ndan ayrı olmadığını işaret eder³. Bu, vahdet-i şuhûd anlayışıyla da örtüşür; varlık birliği yerine şuhûd birliğini vurgular (Vahdet-i Şuhûd). İnsan-ı kâmilin vücudu, Hakk'ın ezelî vasıflarının zuhûr ettiği bir usturlâb gibidir⁴, bu da ilahî beraberliğin en kâmil tecellî mahalli olduğunu gösterir.