Halîfe kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Halîfe kavramı, lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfını ifade eder. Kur'ân-ı Kerîm'de Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de câmî bir mahalde zuhurunu bildirir. Bu hilâfet, dış âlemde Hz. Âdem'e secde ile sembolleşirken, iç âlemde sâlikin fenâdan bekâya yükselmesiyle gerçekleşir³.

Allah Teâlâ, insanı yeryüzünde halife kılmak murad ettiğinde, ruhun konaklaması için bedeni hazırlamış ve bedende hilâfetin merkezini kalp kılmıştır⁴. Kalp, bütün esmânın tecelli alanıdır ve arındığında Hakk'ın aynası haline gelir². Bu durumda kalp, Hakk'ın Rahmânî sıfatlarının tecellîsine arş kılındığında, Allah Teâlâ onu bu özel vasfı sebebiyle ruhun da üstünde bir dereceye yükseltir¹. Başlangıçta ruh, kalpten daha yüce bir mertebeye sahip görünse de, ilk feyz ondan kalbe akar¹.

Ruh ise, "halîfe-i Hak'tır" ve tamâmen tecelli ettiğinde "Ben Hakk'ım!" diyebilir⁵. Ancak bu tecellî-i rûhânî, hudûs damgasını taşır ve sıfât-ı beşeriyyeyi tamamen ifnâ etme kuvvetine sahip değildir⁵. Sır ise, Hak ile abd arasındaki mahrem olarak tanımlanır. Ruhun bedende ve varlıkta bağımsız olmaması, ilâhî sırrı anlayamaması ve dış görünüşün perdesi altında kalması, sırrın daha derin bir mertebeye işaret ettiğini gösterir⁶. Dolayısıyla, halîfelik vasfı kalpte merkezîleşse de, ruh ve sır mertebelerinde farklı tezahürleri bulunur.