Halîlullâh kaç kademede ele alınır?

Halîlullâh makâmı, Hz. İbrâhîm'e özgü bir seçilmişlik ve dostluk mertebesidir. Bu makâm, Hak ile kul arasındaki hulletin, yani dostluğun, sâlikin varlığının her gözeneğine nüfûz etmesini ifade eder. Tasavvufî anlayışta bu makâmın tahakkuku iki temel kademede incelenir:

1. Başlangıç Kademesi (Lâ uhibbu'l-âfilîn): Bu kademe, Hz. İbrâhîm'in zâil ve fânî olan şeylerden yüz çevirerek Hak'ka yönelişini temsil eder¹. Kur'ân-ı Kerîm'de En'âm Sûresi'nin 76-79. âyetlerinde anlatıldığı üzere, Hz. İbrâhîm'in önce yıldızı, sonra ayı ve güneşi gözlemleyip bunların batışını gördükten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) demesi, fânî olan her şeyden kalbini arındırıp mutlak ve bâkî olana yönelmesinin işâretidir. Bu yöneliş, "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) ifadesiyle hullet makâmının başlangıcını oluşturur. Bu, hakikat talep eden sâlikin isimlerden ve şekillerden kaçıp mânâya yönelmesi gerektiği irfânıyla örtüşür².

2. Kemâl Kademesi (Teslimiyet ve Kurban): Hullet makâmının kemâli, Hz. İbrâhîm'in en büyük imtihanlarda dahi Hak'ka tam bir teslimiyet göstermesiyle belirginleşir. Sâffât Sûresi'nin 102. âyetinde geçen, oğlu Hz. İsmâîl'i kurban etme emrine tereddütsüz icâbet etmesi, bu dostluğun zirve noktasıdır. Bu durum, "dağ gibi sağlam olan İbrâhîm Halîlullâh gibi bir zâta" dahi hayalî nakışların zarar verebileceği, ancak onun bu tür imtihanları aşarak kemâle erdiği hakikatini gösterir³. Halîlullâh makâmı, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olan hullet makâmıdır ve Hz. Mûsâ'ya verilen kelâm makâmından ve Hz. Muhammed'e verilen mahbûbiyyet makâmından farklı olarak, Hak ile kulun "iç içe oturması" şeklinde bir dostluğu ifade eder. Bu makâm, "İbrâhîm Halîlullâh" olarak anılan seçilmişlik mertebesinin öncüsü ve icad edicisidir⁴.