Halîlullâh kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Halîlullâh, Hz. İbrâhîm'e mahsus "Allah'ın dostu" anlamına gelen özel bir makâmdır. Bu makâmın temelinde hullet kavramı yatar ki bu, Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının, muhabbetten daha içli ve mârifetten daha samimî hâlidir. Hullet, kalbin bütün gözeneklerine kadar dostluğun nüfûz ettiği bir durumu ifade eder. Tasavvufî letâifler nazariyesinde kalp, tecellî-i ilâhînin ilk kapısı olarak kabul edilir ve huşû, sekîne, muhabbet gibi hâllerin burada zâhir olduğu belirtilir. Kalp, nefsin tezkiyesinden sonra esmâ tecellîlerini ayine misâli yansıtır ve bütün esmânın tecelli alanıdır². Hatta, kalp Hakk'ın Rahmânî sıfatlarının tecellîsine arş kılındığında, ilâhî sıfatların mazharı olarak ruhun da üstünde bir dereceye yükselir¹. Bu bağlamda, hulletin kalpteki bu derin ve kuşatıcı tecellî ile doğrudan ilişkili olduğu söylenebilir.

Öte yandan, rûh ise nûr-u Muhammedî, hayât-ı sermedî ve ilm-i ledün ile irtibâtlıdır. İlm-i ledün, tahsil ile kazanılmayan, Hakk'ın Zâtî tecellîsi olan vehbî bilgidir (İlm-i Ledün). Mûsâ-Hızır kıssasındaki ledünnî bilgi rûhta tezâhür eder. Halîlullâh makâmının gerektirdiği özel bilgi ve idrak, kalpte açığa çıkan ledünnî bir idrak olarak da tanımlanır³. Bu durum, hulletin kalpteki tecellîsinin rûhun ilm-i ledün ile olan bağlantısıyla da desteklendiğini gösterir. Sır ise vahdet, hüvviyet ve A'maiyyet gibi en derin tecellîlerin mahalli olmakla birlikte, Halîlullâh makâmının doğrudan sırda tecellî ettiğine dair kaynaklarda açık bir ifade bulunmamaktadır. Ancak, kalbin ve ruhun terakkisine ilim ve marifet suyunun akması⁴, bu letâifler arasındaki geçişkenliği ve birbirini beslemesini ortaya koyar.