Halîlullâh kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Halîlullâh makâmı, Cenâb-ı Hakk'ın Hz. İbrâhîm'i dost edinmesiyle ortaya çıkan, muhabbetin en derin ve içli hâlidir (Nisâ 125, K1-102, K1-398). Bu makâmın bozulması veya gizlenmesi, tasavvufî sülûkta karşılaşılan genel tehlikelerle ilişkilidir. İlk olarak, niyetin bozulması Halîlullâh makâmının kemâlini zedeler. Sâlikin amel ve hâllerine riyâ (halk için yapma), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi "şirk-i hafî" unsurların karışması, bu makâmın tahakkuk etmesini engeller ve gizlenmesine sebep olur. Zira "Ameller niyetlere göredir" hadîsi, niyetin saflığının önemini vurgular (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1).

İkinci olarak, şer'î edebin terk edilmesi Halîlullâh makâmının bozulmasına yol açar. Bir hâl ne kadar yüce görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâç olarak kabul edilir; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinlerden kaynaklanır. Bu durum, sâlikin Hak ile olan dostluğunun sıhhatini tehlikeye atar.

Üçüncü olarak, gaflet ve ülfet Halîlullâh makâmının gizlenmesine neden olabilir. Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup, hâlin kendisine âşık olması, yani makâmın kendisiyle meşgul olması, o hâlin gizlenmesine yol açar. Bu, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetinde belirtilen ilâhî terbiyenin bir veçhesidir. Bazen bu gizlenme (kabz hâli), bekâ-i tâm öncesinde sâliki temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir.

Ayrıca, bâtınî âlemlerde kulun kulluğunun gizlenip Hakk isminin kalması¹·³ veya içsel ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatların gizlenmesi² gibi durumlar, Halîlullâh makâmının derinleşmesiyle ortaya çıkan bir tür gizlenmeyi ifade eder. Bu, varlığın sonsuz genişliğinde gerçek hâline dönüşme⁴ ve ilâhî isimlerin zuhûrunun gizlenmesiyle Rahmân isminin üstünlüğünün sabit olması⁵ gibi hallerle de ilişkilendirilebilir. Sultanın tebaasından gizlenmesi gibi⁶, Halîlullâh makâmının da kendine has bir gizlenme ve zuhûr dengesi vardır.