Halîlullâh kavramı neye işaret eder?

Halîlullâh, tasavvufta Hz. İbrâhîm'e özgü bir makâm olup, Allah ile kul arasındaki dostluğun en derin ve içli hâlini, yani hulleti temsil eder. Hullet, lugatte "derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli" demektir ve tasavvufta Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının adıdır. Bu makâm, Nisâ Sûresi'nin 125. âyetinde "Allah İbrâhim'i halîl edindi" ifadesiyle sabittir. Halîl, kalbin bütün gözeneklerine kadar dostluğun nüfûz ettiği kimsedir.

Halîlullâh makâmı, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biridir: Mûsâ'ya verilen kelîmullâh (konuşma), İbrâhîm'e verilen halîlullâh (dostluk) ve Muhammed'e verilen habîbullâh (sevilenlik). Hullet, mahbûbiyyetten farklıdır; mahbûbiyyet sevenin sevdiğinden 'öte' kalması iken, hullet sevenin sevdiğine 'karışması', dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder (K1-102; K1-398).

Hz. İbrâhîm'in bu makâma erişme yolculuğu, En'âm Sûresi'nin 76-79. âyetlerinde anlatılan yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) deyip "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) hâline ermesiyle başlar³·⁴. Bu, hullet makâmının başlangıcıdır. Sâffât Sûresi'nin 102. âyetinde Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâlidir. Halîlullâh makâmının kelimesi "Lâ fâile illallah" (Fâili mutlak ancak Allah'tır), seyri "Seyr-i ilallah" (Allah'a seyir) ve idrâki bu mertebenin bilinciyle ilerlemeye azmetmektir¹·². Bu hâl, Fussilet Sûresi'nin 53. âyetinde geçen "Âyetlerimizi afakta ve enfüste onlara göstereceğiz. O'nun hak olduğu, onlara tebeyyün etsin diye" ifadesiyle de işaret edilir²·⁵.