Halîlullâh kavramının sâlik için pratik yansıması nedir?

Halîlullâh, Hz. İbrâhîm'e verilen özel bir makâm olup, Hakk ile kul arasındaki dostluğun en içli hâlidir; bu dostluk, sâlikin tüm varlığına sirâyet eder. Sâlikin sülûkundaki işleyişi dört temel eksende incelenir: niyet, fiil, hâl ve mârifet. Halîlullâh kavramının sâlikteki pratik yansıması da bu eksenler üzerinden gerçekleşir.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, Hz. İbrâhîm gibi, kalbini sadece Hakk'a yöneltir. "Lâ uhibbu'l-âfilîn" diyerek fânî olan her şeyden yüz çevirip, "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) hâline erme niyeti, hullet makâmının başlangıcıdır. Bu, kalbin günahtan dönüp Allah'a yönelmesi gibi bir tevbe hâlidir.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyetin uzuvlara intikâl etmesiyle amel ortaya çıkar. Hz. İbrâhîm'in Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi, hulletin kemâli olan bir fiildir. Sâlik de bu makâmda, Hakk'ın emirlerine tam bir teslimiyetle uyar ve nefsî arzularını terk eder. Ancak bu süreçte, kendi hayalinin yansıması olan keşif ve mârifet sandığı şeylere düşme tehlikesi bulunur ki bu, tasavvufî terbiyenin en tehlikeli noktalarından biridir¹.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli amel kalpte hâller bırakır. Halîlullâh makâmındaki sâlik, Hakk'ın celâl ve cemâl tecellîlerini müşâhede eder. Bu tecellîler, sâlikte heybet ve üns gibi hâllerin zuhûruna yol açar. Sâlik, bu hâllerle birlikte, Hakk'ın gazabının yansıması olan kahrı ve muhabbetinin yansıması olan barışı kendi içinde idrâk eder³.

Mârifet ekseninde işleyiş: Hâllerin istikrâr kazanmasıyla mârifet gelişir. Halîlullâh meşrebinde olan bir şeyh, sâlikin vesveselerle mücadelesinde yol gösterici olur². Sâlik, bu makâmda, ilâhî ilmin mürşid-i kâmilin gönül aynasından yansıyarak kendisine ulaştığını ve bu ilmin çalışmalarıyla açılımlara dönüştüğünü müşâhede eder⁴. Bu, perdenin kalkması ve Hakk'ın zât, sıfat veya fiiller yönünden tecellî etmesi olan mükâşefe hâlidir.