Halîlullâh'ın önündeki başlıca engel nedir?

Tasavvufî bir hâl veya kavramın önündeki başlıca engel, genellikle nefs olarak özetlenir (K2). Ancak bu engel, sülûkun farklı mertebelerinde farklı şekillerde tezahür eder. Halîlullâh makâmı gibi yüksek bir mertebede, sâlikin kendi tahakkukundan haberli olması, yani kendi varlığını ve elde ettiği makâmı idrak etmesi, en ince hicâbı oluşturur (K2). Bu durum, bekâ-i tâm'ın önündeki esas engeldir (K2).

Hz. İbrâhîm'in hullet makâmına erişme yolculuğu, bu engelin nasıl aşıldığına dair önemli ipuçları sunar. O, başlangıçta yıldızları, ayı ve güneşi ilah edinme ihtimalini denemiş, ancak "batanları sevmem" diyerek fânî olan her şeyden yüz çevirmiştir. Bu, nefs-i emmârenin şehvet ve gazap gibi bidâyet engellerinden (K2) ve hayalî nakışlardan¹ arınma sürecidir. Daha sonra yüzünü gökleri ve yeri halk edene çevirerek hanîf bir hâle ermesi, Hakk'a tam bir yönelişi ifade eder.

Hullet makâmı, Hakk ile dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesi anlamına gelir. Bu dostluk örtüsüne bürünen kişi, Hakk'tan başka hiçbir şeyi görmez². Bu mertebede Hakk'ın İbrâhîm'in varlığında belirginleşmesi ve onun halk sıfatlarıyla nitelenmesi söz konusudur³. Dolayısıyla, sâlikin kendi varlığını müstakil bir şekilde idrak etmesi veya kendi tahakkukundan haberdar olması, Hakk'ın tam zuhûruna ve hulletin kemâline engel teşkil eder. Bu, "nefsini bilen Rabb'ini bilir" hadîsinin işaret ettiği gibi, her engelin nefse müteveccih olduğunu gösterir (K2).