Hamd kavramı için Hûdiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Hûdiyye Fassı'nda hamd kavramının anahtar mekanizması, "ahadiyyet-i rubûbiyyet" (Rablık birliği) olarak açıklanır¹. Şeyh-i Ekber'in (r.a.) Yûsuf Fassı'nda zikrettiği "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarının ardından, Hûd (a.s.)'ın hikmeti bu Rablık birliğine dayanır³.

Bu Rablık birliği, her şeyin Hakk'ı hamd ile tesbih ettiği hakikatini ortaya koyar. Kur'ân-ı Kerîm'deki İsrâ Sûresi'nin 44. ayeti ("Allah'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velakin siz onların tenzihini ve tesbihini anlamazsınız") bu durumu açıkça ifade eder². Bu ayet, her varlığın canlı olması gerektiğini ve Hakk'ı tesbih ettiğini belirtir. Ancak "perde ehli" yani hakikatleri göremeyenler, bu varlıkların tesbihlerini işitemez ve bilemezler².

Tasavvufta hamd, sâlikin Hakk'a kulluğun en kemâl ifâdesi olan medih ve teşekkürün adıdır. Şükürden daha geniş olup, her hâlde yapılır. Hûdiyye Fassı'ndaki bu işleyiş, hamdin sadece lisânî veya kalbî bir eylem olmaktan öte, bütün varoluşu kuşatan bir hakikat olduğunu gösterir. Her bir varlığın hakikati, mazhar olduğu ismin aynısıdır ve isim müsemmanın (ismin işaret ettiği varlığın) aynısı olduğu için, o varlığın şekli yok olsa da hakikati kalıcıdır². Bu da, varlıkların özünde taşıdıkları ilâhî isimler aracılığıyla sürekli bir hamd ve tesbih hâlinde olduklarını ifade eder.