Hased kavramının zuhûr ettiği mahaller nelerdir?

Zuhûr, tasavvufta Hakk'ın bir isim, sıfat veya eserle bir mahallde belirmesidir. Hased kavramının zuhûr ettiği mahaller de bu çerçevede değerlendirilir ve dört temel mertebede incelenebilir:

1. Mertebî Zuhûr (Hazerât-ı Hamse içinde): Hased, özellikle nâsût âleminde, yani dünya hayatında zuhûr eder. Bu mertebede, insanlar fâni dünya nimetlerine, mülke ve cesede ait hazlara karşı birbirlerine haset ederler¹. Bu durum, avâm-ı halkın cismânî arzularına bağlı olarak ortaya çıkan bir hâldir.

2. Sülûkî Zuhûr: Sâlikin mânevî yolculuğunda (sülûk) hased, bidâyet merhalesinde, yani yolun başlangıcında belirginleşir. Bu, nefsin terbiye edilmeye başlandığı, nefs-i emmâre ile mücadelenin yoğun olduğu bir dönemdir. Hak yolunda haset duygusundan daha güç bir geçit olmadığı ifade edilir². Hasedin kalbe siyahlıklar getirdiği ve hânedanı bulaşık ettiği belirtilir².

3. Latîfe-i Hamse İçindeki Latîfesi: Hased, kalbin hastalıklarından biri olarak kabul edilir. Kalp, tasavvufta mânevî idrâkin ve duyguların merkezi olduğundan, hasedin zuhûr ettiği temel latîfe kalptir. Hadis-i şerifte hasedin iyilikleri ateşin odunu yediği gibi yediği belirtilerek kalpteki tahrip edici etkisi vurgulanır.

4. Zâhir-Bâtın Eksenindeki Yansıması: Hasedin zâhirî yansıması, başkasındaki nimetin yok olmasını isteme şeklinde ortaya çıkar. Felâk Sûresi'ndeki "ve min şerri hâsidin izâ hased" ayeti, haset edenin şerrinden Allah'a sığınmayı emrederek, hasedin dışa vuran tehlikeli yönüne işaret eder³. Bâtınî olarak ise, kişinin kendi nefsinde bu sıfatın bâkî kalması durumunda, ehl-i kemâle karşı dahi şiddetli muamelelere yol açabileceği belirtilir¹. Karga örneğinde olduğu gibi, haset cihetinden gelen sözler, eğri ve fenâ olarak nitelendirilir⁴.