Haşr hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Haşr hâlinin başlaması, tasavvufta bir hâlin zuhûru gibi, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici bir nûr veya inkişâf şeklinde olabilir. Bu başlangıç, zikir veya murâkabe sırasında ânî bir cezbe, bir mürşidin nazarı veya bir âyet/hadîsin etkisiyle ortaya çıkabilir. Şeyh Hakkanî'nin bârika benzetmesiyle, bu ilk parıltı "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz". Bu, haşrın ilk idrâki veya tecellîsi olarak kabul edilebilir.

Haşr hâlinin yerleşmesi ise daha derin ve sürekli bir süreci ifade eder. Bu yerleşme, tasavvuftaki makam kavramına benzer şekilde, sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir hâldir. Haşrın yerleşmesi üç ana katmanda ele alınabilir:

1. Ahlâkî Haşr (Küçük Haşr): Sâlikin günlük olarak kendi nefsini hesaba çekmesi, niyetlerini incelemesi ve amellerini gözden geçirmesiyle bu hâl yerleşir. "Hesâba çekilmeden önce kendinizi hesâba çekin" hadisi bu katmanın temelini oluşturur. Bu, kişinin her anını Hak'ın gözetimi altında yaşama idrâki olan huzûr hâliyle de ilişkilidir.
2. Vücudî Haşr: Hak'ın bütün esmâ ve sıfatlarının insân-ı kâmilde toplanmasıyla bu hâl kemâle erer. İnsân-ı kâmil, bütün esmânın kendisinde câmî' olduğu bir mahâldir. Haşr Sûresi'nin sonundaki "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" (59/22-24) âyetleri, bu esmâî câmî'liğin zikr formülasyonudur².
3. Kişinin Hâli Üzere Haşr Olması: "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olunursunuz" hadisi, kişinin bu dünyadaki mânevî hâlinin âhiretteki haşrını belirleyeceğini gösterir¹·³. Bu, sâlikin bu dünyada elde ettiği mânevî kemâlâtın ve yerleşmiş hâllerin âhiretteki tezâhürüdür. Bu dünyada bâtını şekil değiştirmiş olarak göçen bir kimsenin, berzahta ve yeniden diriliş gününde o sıfatın sureti üzerine haşr olması bu durumu açıklar¹.

Haşr hâlinin yerleşmesi, sâlikin tertîb-i sülûk ile zikir, virid ve murâkabeyi düzenli olarak tatbik etmesiyle de desteklenir. Bu süreç, kişinin her an Hak ile irtibat kurma makamı olan salât-ı dâim hâline ulaşmasına da yardımcı olur⁴.