Haşr kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Haşr, lügatte "toplama, bir araya getirme" anlamına gelir ve İslâmî eskatolojide kıyâmet sonrası tüm yaratılmışların hesap günü için bir araya toplanmasını ifade eder¹. Tasavvufta ise bu kavram, zâhirî kıyâmet haşrının yanı sıra, bâtınî olarak bütün esmâ ve sıfatların insân-ı kâmilde "bir mahalde" toplanması şeklinde de işler. Bu bâtınî haşrın idrâki ve tahakkuku, sâlikin manevî yolculuğundaki bazı durumlarla bozulabilir veya gizlenebilir.

Birincisi, niyetin bozulmasıdır. Sâlikin amel ve hâline riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler karıştığında, bu durum "şirk-i hafî" olarak nitelendirilir ve amel ile hâlin tahakkuk etmesini engeller, gizler. Bu tür bir niyet bozukluğu, insân-ı kâmildeki esmâî câmî'liğin yani vücudî haşrın hakikatini perdelere.

İkincisi, şer'î edebin terkidir. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere muvâfık olmadıkça istidraca dönüşür; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelir. Şer'a uygun olmayan bir keşif, keşif değil, hayâldir. Bu durum, haşrın hakikatine ulaşmayı engeller ve sâlikin bâtınî haşr idrâkini bozar.

Üçüncüsü, gaflet ve ülfettir. Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması, hâlin gizlenmesine yol açar. Bu durum, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) âyetiyle açıklanır. Hâlin gizlenmesi (kabz), bazen lütuf olarak gelse de, sâlikin gafletiyle haşrın bâtınî manasından uzaklaşmasına sebep olabilir. İçsel olan kuvvet bulunca dışsal olanın hükümlerinin gizlenmesi gibi², ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatlar gizlenir; ancak bu gizlenme, gafletle değil, hakikatle olmalıdır. Aksi takdirde, haşrın hakikati perdelenir.