Haşr kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?
Haşr kavramı, tasavvufî metinlerde genellikle İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki "Hârûniyye Fassı" ile ilişkilendirilir. Bu fass, haşrın özellikle vücudî ve esmâî mertebesini ele alarak, Allah'ın tüm isim ve sıfatlarının tek bir mahalde toplanması fikrini işler. Ayrıca, insân-ı kâmilin tüm hakikatleri kendinde cem etmesi anlamındaki haşr, "Fass-ı Âdemî" ile de ilişkilendirilir; zira insan, neş'etinin umumundan ve hakikatlerin kâffesini hasr edici olmasından dolayı halife olarak tesmiye edilmiştir¹. Bu bağlamda haşr, sadece kıyamet günü fizikî bir toplanma değil, aynı zamanda varlığın ve ilâhî isimlerin insanda tecelli ederek bir araya gelmesi olarak da idrak edilir.
Detaylı cevap
Haşr kelimesi lügatte 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelir ve akâidde kıyamet günü tüm insanların hesap için tek bir mahalde toplanmasını ifade eder². Kur'ân'da Haşr Sûresi'nin başında Yahudilerin Medine'den toplu çıkarılması bahsiyle bu kelimenin kullanımı başlar. Ancak tasavvufta haşr, daha geniş ve katmanlı bir anlam kazanır.
Tasavvufta haşrın üç ana katmanı bulunur:
- Kıyâmet Haşri (Zâhirî): Bu, tüm insanların mahşer yerinde toplanmasıdır. Zümer Sûresi 68. ayet ve Vâkı'a Sûresi 50. ayet, bu fizikî toplanmayı tasvir eder; insanlar çıplak ve hesapsız bir şekilde bekler. Bazı âlimler haşrın cismanî mi yoksa ruhanî mi olacağı konusunda ihtilaf etse de, ehl-i iman ve irfan her iki haşra da kâildir ve şâri'in kelamını te'vil etmezler³·⁴·⁵.
- Ahlâkî Haşr (Küçük Haşr): Bu, sâlikin günlük olarak nefsini hesaba çekmesi, niyetlerini incelemesidir. "Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin" hadis-i şerifi bu katmanın temel mesnedidir.
- Vücudî Haşr (Bâtınî): Bu, Hakk'ın bütün esmâ ve sıfatlarının tek bir mahalde toplanmasıdır. İnsân-ı kâmil, bu vücudî haşrın somut bir tezahürüdür; tüm esmâ onda câmî' olur. İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'deki Hârûniyye Fassı, bu esmâ tafsilatının ve haşrın yeridir. Haşr Sûresi'nin sonundaki "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" (22-24) ayetleri, tasavvufun zikir formülasyonu olarak bu esmâî cemiyetin önemini vurgular. Ayrıca, Fusûsu'l-Hikem'deki Fass-ı Âdemî'de, insanın neş'etinin umumundan ve hakikatlerin kâffesini hasr edici olmasından dolayı "insan" ve "halife" olarak adlandırıldığı belirtilir; bu da insân-ı kâmilin tüm hakikatleri kendinde toplama özelliğine işaret eder⁶. Mesnevî-i Şerîf'te de "Haşr'dan murâd, bu ruhlardan her birinin, kendi mertebesinden geçip, insaniyet mertebesinde toplanmasıdır" denilerek, ruhların insaniyet mertebesinde bir araya gelmesi vurgulanır⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Mesnevî Cilt 8 · Beyit 2029 (s. 56)“Fusüsu'l-Hikem'de Fass-ı Âdemi'de bu ma'nâ hakkında şöyle buyururlar: Lü san” ve “halife” tesmiye olundu. Onun insâniyetine gelince, onun neş'etinin umümundan v”Oku
- 2Haşr Sûresi · s.5“Hakikat-ı Muhammediyenin beş hazret mertebesinden haşr edilmesidir. (Rı) harfi “3” adettir. İlm’el Yakîn, Ayn’el Yakîn, Hakk’el Yakîn olarak esmâların haşr edil”Oku
- 3Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s. 111“Bazıları haşr hakkında haşr cismani mi olacak yoksa ruhani mi olacak diye ihtilaf konuları oluyor, bu dünyada haşr-ı nurani olmaz olur da haşr cismaninin içinde”Oku
- 4Ahzâb Sûresi, s. 171“Kimi haşr-ı ecsâd vâki’dir der ve kimi haşr-ı ecsâdı inkâr edip kelâm-ı enbiyâda zikr olunan haşir, haşr-i rûhî ve aklîdir; tefhîm-i avâm için haşr-i ecsâma del”Oku
- 5Mesnevî Cilt 2 · Beyit 3252 (s. 360)“Kimi haşr-ı ecsâd vâki'dir der ve ki- mi haşr-ı ecsâdı inkâr edip kelâm-ı enbiyâda zikr olunan haşir, haşr-i rühi ve aklidir; tefhim-i avâm için haşı-i ecsâma d”Oku
- 6Zâriyât Sûresi, s. 169“Fusûsu’l-Hikem'de Fass-ı Âdemî’de bu ma’nâ hakkında şöyle buyururlar: “Bu mezkûr, “insan” ve “halîfe” tesmiye olundu. Onun insâniyetine gelince, onun neş’etinin”Oku
- 7Mesnevî Cilt 6 · Beyit 3692 (s. 344)““Haşr”dan murâd, bu ruhlardan her birinin, kendi mertebesinden geçip, insaniyet mertebesinde toplanmasıdır. Bu haşr ve toplanma, onların bakışının toplanmasıdır”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.