Haşr kavramı neye işaret eder?

Haşr kavramı, İslâmî eskatolojinin temel basamaklarından biri olarak kıyamet sonrası tüm yaratılmışların hesap günü için bir araya toplanmasını ifade eder³. Tasavvufta ise bu kavram, farklı mertebelerde tecelli eder. Birinci katman, kıyamet haşrıdır ki bu, Zümer Sûresi 68. ayetindeki sûr üfürülmesi ve Vâkı'a Sûresi 50. ayetindeki "belirli bir günde toplanırlar" ifadesiyle desteklenen, bütün insanların mahşerde fizikî olarak toplanmasıdır. Bu, çıplak ve hesapsız bekleyişi içerir. İkinci katman, ahlâkî haşrdır ve sâlikin günlük olarak kendi nefsini hesaba çekmesini, niyetlerini incelemesini kapsar. Bu durum, "küçük haşr" olarak adlandırılır ve "Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin" hadis-i şerifiyle temellendirilir. Uykudan uyanma vakti de küçük haşr olarak kabul edilirken, ölümden sonraki diriliş büyük haşr olarak kıyaslanır²·⁴. Üçüncü katman, vücudî haşrdır ki bu, Hak'ın bütün esmâ ve sıfatlarının insân-ı kâmilde bir mahalde toplanmasıdır. İnsân-ı kâmil, bu vücudî haşrın somut tezahürüdür; bütün esmâ onda câmî' olur. Mesnevî-i Şerîf şerhlerinde de haşr, ruhların kendi mertebelerinden geçip insaniyet mertebesinde toplanması olarak açıklanır. Bu, ruhların bakışlarının toplanmasıdır; zira insaniyet mertebesi, ruhların bakışlarını kendi mertebelerine hasretmekten men ederek kendi mertebesinde toplar¹. Bu bağlamda, nefs-i hayvâniyyeyi kesmek ve iradî ölüm (mevt-i ihtiyâri) ile ölmek, çeşitli ruhların bakışlarını insaniyet mertebesinde haşr ve cem' etmenin bir yolu olarak sunulur⁵. Ayrıca, Haşr Sûresi'nin sonunda geçen "Eğer biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik, sen onu Allah korkusundan saygıyla başını eğmiş ve parçalanmış görürdün" (Haşr, 59/21) ayeti, Hak'ın kelâmının tecellisinin haşyetini ve etkisini gösterir⁶.