Hikmet kavramı neye işaret eder?

Hikmet, tasavvufta dört temel mertebede ele alınır. İlk olarak, akâidî hikmet, Allah'ın 'el-Hakîm' isminin bir tezahürü olarak, âlemdeki her şeyin bir nizam ve gaye üzere halk edilmiş olmasına işaret eder. Mü'minûn Sûresi 115. ayetteki "sizi boşuna mı halk ettiğimizi sandınız?" ifadesi, abes (boş, gayesiz) halk etmenin olmadığını, her şeyin hikmetle var edildiğini gösterir. İkinci olarak, ahlâkî hikmet, insanın söz ve davranışlarını yerli yerine koyması, edep sahibi olması ve gerekli sözü gerekli yerde söylemesidir. Lokman Sûresi 12-19. ayetlerdeki Lokman'ın oğluna nasihatleri bu mertebenin klasik bir örneğidir. Üçüncü olarak, ilmî hikmet, eşyanın ardındaki gaye ve illeti bilme, yani ilm-i marifet ile ilm-i hâl arasında köprü kurma halidir. Bu mertebede sâlik, her amelin ardındaki Hakk'ın hükmünü görmeye çalışarak 'niçin' (lima) sorusunu sorar. Dördüncü ve son olarak, zâtî hikmet, sâlikin Hakk'ın 'el-Hakîm' ismine tam bir ayna olma mertebesidir. Hikmet, aynı zamanda müminin firasetinin bir türü olan hikmet firasetine de işaret eder ki bu, şekil ve şemailden şahsın hallerini keşfetmektir¹. Allah'ın hikmet sıfatı, varlık âlemindeki zıtların (erkek-dişi, gece-gündüz) uyumlu düzeninde de tecelli eder; her şeyin çift olarak varlık bulması ilahi hikmet ve nizamın bir tezahürüdür². Kur'ân'ın "hüküm" olarak nitelenmesi de, içerdiği emir, yasak ve cezaların ilahi iradeye dayanmasıyla hikmetine işaret eder³.