Hullet (Dostluk) kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Hullet kavramı, tasavvufta peygamberlerin makamları arasında özel bir yer tutar ve özellikle Hz. İbrâhîm ile özdeşleşmiştir. Bu mertebe, muhabbetin en yüksek seviyesi olarak kabul edilir; öyle ki Hakk kulun kalbine, kul da Hakk'ın rızâsına bütünüyle nüfûz etmiştir⁵.

Zâhir Mertebe: Hulletin zâhir mertebesi, kulun kendi nefsaniyetini Hakk'a teslim etmesiyle başlar. Bu teslimiyet neticesinde Cenâb-ı Hakk, kula İlâhî isimlerin hakikatini giydirir ve bu durum "hullet" olarak adlandırılır, kul da "halîl" ismini alır². Bu, bir kimsenin kendi kimliğini ve elbisesini teslim ettikten sonra İlâhî bir kimlik kazanması gibidir. Artık ayrı ayrı isimler değil, küllî isimler, yani Rabbü'l-Erbâb mertebesi o kul üzerinde tesir etmeye başlar². Bu mertebede kul, kendindeki ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk'ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla Hakk'ın kendi vasıtasıyla icraatta bulunduğunu idrak eder¹. Bu idrak, "hullet elbisesini giyinmek" olarak ifade edilir ve Esma-i Hüsnâ'nın manalarının kişide zuhura çıkması veya idrak edilmesiyle gerçekleşir¹.

Bâtın Mertebe: Hulletin bâtınî mertebesi ise, afak (dış dünya) ve enfüsün (iç dünya) ilk birleştiği yerdir³·⁴. Bu birleşme, kulun "Lâ fâile illallah" (Hakk'tan başka fâil yoktur) idrakine ulaşmasıyla gerçekleşir; yani bütün faaliyetin Hakk'a mahsus olduğunu anlamasıdır⁴. Bu idrak, İlâhî dostluğun kalpte kök saldığı ve kulun özünde Hakk'tan gayrı hiçbir şeye yer kalmadığı anlamına gelir⁵. Hz. İbrâhîm'in "Halîl" lakabı da bu İlâhî dostluğun başlangıç noktasıdır³. Bu, aynı zamanda tevhid-i ef'âl (fiillerin birliği) olarak da ifade edilir⁶. Makam-ı İbrâhîm'in "dostluk (hullet) mertebemdir" şeklinde ifade edilmesi de bu bâtınî hakikate işaret eder⁷·⁸.