Hüvviyet hangi aşamalardan geçer?

Hüvviyet, "O" (hüve) zamîrinin tasavvufî terim hâline getirilmiş şekli olup, Hakk'ın kendi zâtı mertebesinin adıdır; ahadiyyet ile aynı kademede olan, zâtın kendine âid mahremiyetidir. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ifâdesinde "hüve" zamîri, hüvviyetin Kur'ân'daki temel ifâdesidir. Hüvviyet-i Mutlaka, âlemlerin ana kaynağı olan ilâhî kimliktir¹. Bu mutlak hüvviyetin hakikatini anlamak mümkün değildir ve bir bakıma "ism-i âzam"dır².

Hüvviyetin idrâki ve sâlikte tahakkuku, tasavvufî bir hakikatin tahakkukunda olduğu gibi dört asıl aşamadan geçer:

1. İlim (İlme'l-yakîn): Sâlik, hüvviyet kavramının tanımını, hududunu ve kaynağını okuyarak veya dinleyerek akıl seviyesinde bilir. Bu, "ilm-i nâfi" yani faydalı ilim seviyesidir. Hüvviyet-i Mutlaka'nın zuhur yerini tanıyıp anlamak avam için oldukça zordur, çünkü belirli bir tarifi ve vasfı yoktur³·⁴·⁵. Ancak "vâhyin yuha" (Necm 53/4) kendisine "vâhy" (ilham edilen) ile nutk eder (konuşur)³.

2. Hâl: Kalbin geçici bir tatmasıdır. Sâlik, bir zikir meclisinde veya murâkabede hüvviyetin bir parıltısını yaşar. Bu hâl, bârika gibidir; geçicidir. Bir hâlin başlaması (zuhûr) ânî bir vâridât şeklinde, kalpte bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf olarak gerçekleşebilir.

3. Makam (Ayne'l-yakîn): Hâlin sâbitlenmesi ve yerleşmesidir. Sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir hâldir. Hüvviyetin yerleşmesi için tertîb-i sülûk, edep ve sohbet gibi şartlar gereklidir.

4. Tahakkuk (Hakke'l-yakîn): Sâlikin o kavram olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın hüvviyeti aslında bizim hüvviyetimizdir⁶. Kişi, inniyeti ve hüvviyeti birleştiğinde kâmil kemal ehli olur, zahiri ile bâtınını birleştirebildiği zaman bu tahakkuk gerçekleşir⁷. Bu mertebeye ulaşan kişi, "lâ" derken içindeki sevdiklerini, "ila" derken dışarıda olan sevdiklerini ve "he" dediğinde de bütün kayıtlı ve hayal mahsulü olan hüvviyetleri nef'edip ortada hiçbir şeyin kalmamış olması hâlinin idrâkini yaşayabilir⁸. Hakk yolunda giden bir kimse belirli aşamalara geldikten sonra rehavete kapılmamalı, çalışmalarını sürdürmelidir⁹.