İnsân-ı Kâmil (Cilt 6) eserinde Mürîd kavramı nasıl ele alınır?

Mürîd, tasavvufta sülûkun başlangıç makâmıdır ve Hak'a teveccüh etme irâdesini gösteren kişidir. İnsân-ı Kâmil eserinde bu kavram, mürşid-mürîd ilişkisi üzerinden derinlemesine işlenir. Mürîdin kalbi, insân-ı kâmilin kalbî yönelişiyle (mühür) etkilenen bir "mum" gibidir¹. Mürşid, mürîdin nefs mertebelerinden (levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, marzıyye) veya letâiften (kalb, rûh, sır, hafî) birine "yüzük" takar gibi, o mertebenin tecelliyâtını mürîde ihsan eder. Bu tecelliler mürîdin kendinden değil, insân-ı kâmilin teveccüh-ü kalbindendir³.

Mürîd, insân-ı kâmilden birtakım hakâyık ve maârif-i ilâhiyyeyi işittiğinde, bunları mürşidin kendi düşüncesi zannedebilir. Ancak bu, mürşidin hâlinin başka bir sırrıdır ki, mürîd bu zevki ve vicdânî hâli idrâk edemez⁴. Sâdık mürîd, hilâl konumunda olup, bedir konumundaki insân-ı kâmil ile birleşir. Aralarında ayrılık ve ikilik yoktur; çünkü sâdık mürîdin bâtını mürşidinde kaybolmuştur. İtibar, insanın cismine değil, bâtınadır⁵.

Peygamber varisi olan bir insân-ı kâmilin mürîdi, bir anlama vâkıf veya bir tecelliye nâil olduğunda, bunu o kâmilin bâtınının yansımasından bilmek edep yoludur. Vahiy kâtibi kıssasında olduğu gibi, kendi kalbine yansıyan vahyin ışığını kendinden bilmek, mürted olmaya yol açabilir². İnsân-ı kâmil, müridleri terbiye etmek için halk cihetine teveccüh eder ve onlarla meşgul olur; bu durum insân-ı kâmil için bir zahmet olsa da, "cemâat rahmettir" hadîs-i şerîfi gereğince onlara yoldaş olur⁶.