İnsan nedir?

İnsan (الإنسان), Hak'ın câmi sûreti ve yer-yüzünde halîfe olarak yaratılmış bir varlıktır¹. Tasavvufta "küçük âlem" (âlem-i sağîr) olarak nitelendirilir ve Allah'ın aynası, gizli hazinenin zuhûr mahalli olarak görülür¹. İnsan kelimesi, "üns" (alışmak, ünsiyet) ve "nesy" (unutmak) köklerinden türemiştir; bu da insanın hem Hak ile ünsiyete eren hem de düşüp unutan yönünü ifade eder¹. Kur'ân-ı Kerîm'de insanın halkı ve konumu çeşitli ayetlerle açıklanır: "Hel etâ ale'l-insâni hînun mine'd-dehri" (İnsân Sûresi 76/1) ayeti insanın yokluk hâlinden zikre doğru yolculuğunu işaret eder¹. "Halaqa'l-insân. Allamehu'l-beyân." (Rahmân 55/3-4) ayetleri, Rahmân'ın insanı halk ettiğini ve ona beyânı öğrettiğini belirtir¹. Mü'minûn Sûresi 23/12-14'te insanın yedi halk mertebesi (sülâle, nutfe, alaka, mudga, kemik, et, halqan âhar) detaylandırılır¹. Bakara Sûresi 2/30-31'de ise insanın halîfelik makamı ve kendisine bütün isimlerin öğretilmesi vurgulanır¹. Adem, cins-isim "insan"ın ilk ferdî tezahürüdür ve her insan, Adem'in câmi-sûretinin bir tafsilatıdır¹. İnsan, nefsin yedi mertebesi (emmâreden safiyyeye) üzerinden bir iç-yolculukla kemale erme sürecindedir¹. Bu kemal yolculuğunun zirvesi olan İnsan-ı Kâmil, tüm ilâhî isimlerin tam mazharı ve âlemin göz bebeğidir². Abdülkerîm el-Cîlî'nin el-İnsânü'l-Kâmil adlı eserinde bu öğreti 63 bâb hâlinde ayrıntılandırılır ve İnsan-ı Kâmil'in ilâhî isim ve sıfatların tam mazharı olduğu belirtilir³. Hz. Muhammed (s.a.v.), İnsan-ı Kâmil'in ferd-i kâmili olup, her devirde bir kâmil onun hakikatini temsil eder³. Tek bir İnsan-ı Kâmil vardır ki o da Hz. Peygamber'dir (s.a.v.); diğerleri ise "kâmil insan"lardır⁴·⁵·⁶. İnsan-ı Kâmil hakikati itibarıyla yukarıdan aşağıya zuhura gelen iken, kâmil insan aşağıdan yukarıya çıkmaya çalışandır⁴. İnsan-ı Kâmil, bütün kemalatı bünyesinde toplayan ve bu kemalatın en kemalli şekilde zuhura çıktığı kişidir⁶.