Îseviyye Fassı hangi anahtar ayetlere dayanır?

Îseviyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. İsa'ya tahsis edilmiş bir bölümdür ve hikmet-i aliyye, saîd olmanın sırrı, Rabb-ı hâs, mârifet-i Rabbâniyye, teslim ve rıza ekseninde işlenir (İsmail Fassı). Bu fassın merkezinde, Hak Teâlâ'nın Hz. İsa'ya ulûhiyet iddiasında bulunup bulunmadığını sorduğu ayet-i kerime bulunur. Bu ayet, "makâm-ı imtihan ve ihtibârda kâim" olması sebebiyle Îseviyye Fassı'nın anahtarını teşkil eder¹. Bu bağlamda, "ilm-i zâtı" ile "ilm-i esmâî ve sıfâtî" arasındaki farkın Şîsî Fassı'nda ele alınmış olması, Îseviyye Fassı'nın bu ilahi bilgiyi farklı bir veçheden ele aldığını gösterir¹.

Manâ-yı İseviyye, tasavvufî anlayışta insanlardan razı olmakla ilişkilendirilir ve müminlerin varlığında "terahum" olarak açıkça görülür³. Bu durum, ilahi inayet ve rızanın müminlerin vasıfları arasında yer aldığını gösterir. Ayrıca, Hakikat-i İseviyye'nin "Rûhu'l-Kûds'ün zuhuru" olması², Hz. İsa'nın ilahi nefesle olan özel bağını ve bu bağlamdaki hakikatini ortaya koyar. Îseviyye Fassı, bâtınî İseviyyetten zahirî İseviyyete geçişin başlangıcını bu ayet-i kerime ile işaret eder. Bu geçiş, İnsân-ı Kâmil'in sâlikin hazırlanmış gönlüne manâ-yı İseviyyeti nefhetmesiyle gerçekleşen "veled-i kâlp" oluşumunu ve gönül evladının tezkiye edilmiş hayatını açıklar. Bu anlayış, ancak bir irfaniyetle idrak edilebilir⁴. Kur'an-ı Kerim'deki her ayet ve sure, kendi mertebesinden birer anahtar olup, bu anahtarları hakkıyla kullanmak irfaniyet gerektirir ve İnsân-ı Kâmil bu anahtarları ef'âl, esmâ ve sıfatlarıyla halka rahmet olarak kullanır⁵·⁶·⁷·⁸.