Îseviyye Fassı ile anlatılmak istenen temel hakîkat nedir?

Îseviyye Fassı, Hz. İsa'nın şahsında tecellî eden ilâhî hakikatleri ele alır. Bu fassın temelinde, "Hakikat-i Meryem"in, "Hakikat-i İseviyye"nin "rahmi" olduğu fikri yatar². Bu ifade, Meryem'in hakikatinin, İsa'nın hakikatinin zuhuruna bir zemin teşkil ettiğini gösterir. Îseviyye Fassı'nın odak noktalarından biri, Hz. İsa'ya atfedilen ihyâ-yı mevtâ (ölüleri diriltme) mucizesidir. Ancak kaynak, bu mucizenin sûret-i İseviyye'nin hadd-i zâtîsinden olmadığını, yani İsa'nın fiziksel varlığının veya beşerî özelliklerinin doğrudan bir sonucu olmadığını belirtir¹. Aksine, bu kudretin İsa'nın özünden, yani onun hakikatinden geldiği vurgulanır. Bu durum, ilâhî nefesin bir tecellîsi olarak anlaşılmalıdır. Nitekim, "ölüyü diriltme"nin İsa'nın zuhurundan hemen sonra değil, belirli bir zaman sonra gerçekleşmesi, bu kudretin ilâhî bir irade ve zamanlamayla tezahür ettiğini gösterir¹. Bu bağlamda, Risâle-i Gavsiyye'de bahsedilen "fenâ fillâh ehlinin" kendi kendisinden konuşmadığı, konuşanın Hak olduğu anlayışı (Risâle-i Gavsiyye, K1-12) ile bir paralellik kurulabilir. Yani, İsa'nın dilinden veya eliyle zuhur eden bu mucize, aslında Hak'tan gelen bir kudretin tecellîsidir. Bu fass, aynı zamanda, "insân-ı kâmil"in kendi nefsinden sıyrılıp Hakk'a ârif olması ve beşeriyetten kaynaklanan karanlık anlamların ötesine geçmesiyle de ilişkilendirilebilir³. Bu, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi olan zâtî mükâşefe (Mükâşefe, K1-50) ile de örtüşür; sâlikin "gören" değil "görülen" olduğu, yani Hak'ın onun aracılığıyla tecellî ettiği bir hâldir.