İçeriğe atla

Kabz ile Bast aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Çaprazlama25 görüntülenme6 kaynak
Kısa cevap

Kabz ve bast, tasavvufta sâlikin kalbinde meydana gelen, birbirinin zıttı ancak birbirini tamamlayan iki hâldir. Bu hâller, Bakara Sûresi 245. ayetindeki "va'llâhu yakbidu ve yebsut" (Allah kabzeder ve genişletir) ifadesine dayanır ve sâlikin sülûkunda ritmik bir ilerleyişi temsil eder. Kalbin tahavvülü (değişimi) olarak Şuaybiyye Fassı'nda yer bulan bu işleyiş, sâlikin manevi olgunlaşma sürecinde ilahi bir terbiye aracıdır. Kabz, kalbin sıkışması ve daralması iken, bast kalbin ferahlaması ve genişlemesidir; bu iki hâl, tıpkı elin yumulup açılması gibi birbirini takip eder ve sâlikin manevi gelişimini sağlar¹.

Detaylı cevap

Kabz ve bast, sâlikin kalbine gelen gaybî vâridlerdir (ilâhî ilhamlar) ve sebepleri sâlik tarafından bilinemez². Bu hâller, nefse ait olan havf (korku) ve recâ (ümit) makamlarından daha ileride, kalbe ait sıfatlardır³. Sâlik, nefs makamından kalp makamına terakki etmedikçe kabz ve bastın hakikatini idrak edemez⁴.

Kabz hâlinde sâlik, kalbinde sıkıntı, hüzün ve yalnızlık hisseder; ibadetlerden aldığı zevk azalır ve Hak'tan uzaklaştığı vehmine kapılabilir. Ancak bu durum, sâlikin olgunlaşması için bir vesiledir; onu sabra alıştırır ve mücahedeye sevk eder. Bast hâlinde ise kalp ferahlar, genişler; sâlik şevk, sürûr ve ümit duyar, ibadetlerden zevk alır ve Hak'la yakınlık hisseder.

Bu iki hâl, sâlikin sülûkunda bir denge mekanizması oluşturur. Sürekli bast hâlinde olmak sâliği gevşetebilirken, kabz hâli onu mücahedeye teşvik eder. Nitekim, "bast'ın gevşekliği kabz'ın sıkıntısından zararlıdır" denilmiştir. Kabz, bazen kişiyi "aman ya Rabb'î" dedirtip Hakk'ın huzuruna yükselten bir lütuf olabilir; bu durum "kabz'ın içindeki bast" olarak ifade edilir⁵. Tersine, dışarıdan bast gibi görünen bir hâl, eğer sâliği gevşekliğe sürüklerse, "bast içindeki kabz" olup sonu hüsranla bitebilir⁵. Bu hâller geçicidir ve ilahi tasarruf altındadır; sâlikin kendi iradesiyle birinden diğerine geçmesi mümkün değildir⁶. Sâlikin yapması gereken, kabz hâlinde sabretmek, şikayet etmemek ve mücahededen taviz vermemektir.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1Mesnevî Cilt 6 · Beyit 3542 (s. 302)“Bu şerefli beyitte Hakk Yolcusu'nun bast hâli yaza ve kabz hâli kışa benzetilmiştir. "Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast hâli gidip, k”Oku
  2. 2Mesnevî Cilt 6 · Beyit 3542 (s. 302)“Bu şerefli beyitte Hakk Yolcusu'nun bast hâli yaza ve kabz hâli kışa benzetilmiştir. "Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast hâli gidip, k”Oku
  3. 3Mesnevî Cilt 4 · Beyit 2765 (s. 257)“Buna göre, mücahit için bir zaman gönül "bast"ı (genişlemesi); bir zaman kabz (daralması) ve "gull" (bağlılık) olur. "Bast" ve "kabz", mücahede sahibi olan Hakk”Oku
  4. 4Mesnevî Cilt 4 · Beyit 2765 (s. 257)“Buna göre, mücahit için bir zaman gönül "bast"ı (genişlemesi); bir zaman kabz (daralması) ve "gull" (bağlılık) olur. "Bast" ve "kabz", mücahede sahibi olan Hakk”Oku
  5. 5Esintiler (4), s. 133“Bazı "kabz" halleri kişiye "aman ya Rabb'î" dedirtip Hakk'ın mücaviri olarak huzuruna yükseltir, bu ise lütfün ta kendisidir. O halde bu tecelliye "kabz'ın için”Oku
  6. 6A'lâ ve Gâşiye Sûreleri, s. 58“Bu hal salikte sonra kabz ve bast; “daralma, büzülme; tutukluk, durgunluk, sıkılma, tasalanma” gibi anlamlara gelen kabz , tasavvuf terimi olarak sâlikin bir an”Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.