Kelîmullâh kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Kelîmullâh kavramının zâhir mertebesi, Hz. Mûsâ'nın Allah ile doğrudan konuşması hadisesiyle belirginleşir. Nisa 164'teki "ve kellemallâhu mûsâ teklîmâ" (Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu) ayeti bu zâhirî konuşmanın menşeidir. Hz. Mûsâ'nın Tûr'da "Rabbim, bana göster, sana bakayım" duâsına karşılık gelen "len terânî" (beni göremezsin) cevabı, bu makâmın bir "duyuş mertebesi" olduğunu ve henüz "görüş ve müşahede mertebesi" olmadığını vurgular¹. Bu duyuş, "sem" yani kulak ile gerçekleşen bir idrak olup, irfaniyetle faaliyete geçirilmediğinde sadece zâhir âlemin kıyas ve ölçüleri yaşanır⁵. İslâm dininin zâhiri, bu "Mûseviyet hakikati" üzere, yani "len terânî" (görünmezlik) düşüncesiyle gelişen tenzih mertebesidir; ilâhî varlığı ötelere yüceltme anlayışıdır⁴·¹.

Kelîmullâh kavramının bâtınî mertebesi ise, bu zâhirî duyuşun ötesinde, Hakk'ın sözünü zâtından işitme hâlidir². Bu, Allah'ın kelâmının beşer lisanına tercüme edilmesi, ancak bu tercümenin bizzat Allah tarafından yapılmasıyla, o lisanın zâhir beşer kurguları içerisine bâtınî manaların da yerleştirilmesi ve yüklenmesidir⁶. Hz. Mûsâ'nın "Musa Kelimullah" ünvanı, Allah'ın Zât isminin mazharı olan bir duyuşa sahip olması demektir; yani Cenâb-ı Hakk'ın kendinden kendininin duyulmasıdır³. Bu bâtınî idrak, sâlikin kendi beşeriyetini, mahluk olan sûretini Allah esmasının tesiri altına verdiği zaman, kendiliğinin kalmadığı, ilâhî hakikatlerin ortaya çıktığı ve mahlukiyetinin ortadan kalktığı bir mertebedir³. Bu hâl, İslâmiyetin bâtını olan İseviyet hakikati üzere teşbihle birleşerek, zâhir ve bâtını, tenzih ve teşbihi birlikte kullanarak tevhîde ulaşmaktır⁴. Bu makâm, Hz. Mûsâ'nın mîracı olarak da kabul edilir; Cenâb-ı Hakk'ın vekil veya Cebrâil kullanmadan doğrudan buluştuğu bir mertebedir⁵.