Keşf kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Keşf, tasavvufta manevi perdenin kalkması, gaybı görme ve bilme hali olarak tanımlanır¹. Ancak bu manevi açılım, bazı durumlarda bozulma veya gizlenme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bu durumların başında niyet bozukluğu gelir. Sâlikin amellerine riyâ (amelini halka gösterme), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi unsurlar karıştığında, bu "şirk-i hafî" keşfin tahakkuk etmemesine ve gizlenmesine sebep olur. Hadis-i şerifte belirtildiği gibi, "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1), bu da niyetin keşf üzerindeki belirleyici etkisini gösterir.

İkinci olarak, şer'î edebin terk edilmesi keşfin bozulmasına yol açar. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelen bir istidrâçtır. İbn Arabî'nin de belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir". Bu durum, keşf-i muhayyel olarak adlandırılan, yorum gerektiren rüyalar veya kişinin nefsinden kaynaklanan hayalî keşiflerle ilişkilendirilebilir²·³. Gerçek olmayan bir şey üzerinde gerçeklik kurulamayacağı için, bu tür keşiflerin yorumlanması da mümkün değildir³.

Üçüncü sebep ise gaflet ve ülfettir. Sâlikin, keşfin kendisine bahşedildiği Hak'tan gâfil olup, yalnızca keşfedilen hâle âşık olması, hâlin gizlenmesine neden olur. Bu durum, "Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetiyle açıklanır. Bazen bu gizlenme (kabz), sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir. Sırlar keşf olmak için, kişinin kendi içindeki sadâları (sesleri) men etmesi gerektiği de ifade edilir⁴. Ayrıca, içsel olan kuvvet bulduğunda dışsal olanın hükümlerinin gizlenmesi gibi, ruhanî hükümler üstün geldiğinde nefsanî sıfatlar da gizlenir⁵. Yüce Hakk'ın batın âlemlerinde, fena yoluyla kulun kulluğu gizlenir ve Hakk ismi kalır⁶·⁷.